Bọ trĩ, còn gọi là bù lạch ở một số nơi, rất nhỏ và thường nằm trong những vị trí khó thấy. Khi lá non đã bạc, quăn hoặc trái đã có sẹo, vết gây hại có thể được phát hiện trước cả con côn trùng.
Nếu chỉ nhìn đọt biến dạng rồi kết luận virus, nhà vườn có thể bỏ sót bọ trĩ. Ngược lại, thấy vài con bọ trĩ không có nghĩa mọi triệu chứng trên cây đều do chúng gây ra.
Hiểu vòng đời và cách phân bố giúp kiểm tra đúng chỗ. Đây là nền tảng để chọn biện pháp ở bài tiếp theo, tránh xử lý theo cảm giác hoặc chỉ đếm số con trên bẫy.
1. Bọ trĩ là một nhóm, không phải một loài duy nhất
Trên rau có nhiều loài bọ trĩ với đặc điểm ký chủ, hành vi và khả năng gây hại khác nhau. Một số loài quan trọng thường được nhắc đến gồm Thrips palmi và Frankliniella occidentalis.
Tên “bọ trĩ dưa” trong trao đổi không đủ để xác nhận loài. Màu vàng nhạt hoặc nâu cũng chưa phải tiêu chuẩn chắc chắn vì màu có thể khác theo tuổi và loài.
NC State nhấn mạnh nhận dạng loài có ý nghĩa khi xây dựng chương trình quản lý, do hành vi và phản ứng với biện pháp có thể khác nhau. [1]
Trong kiểm tra hằng ngày, đội có thể ghi ở mức bọ trĩ, phân biệt con non và trưởng thành. Khi gặp đợt khó kiểm soát hoặc cần xác định nguy cơ virus, nên nhờ đơn vị chuyên môn nhận dạng mẫu phù hợp.
2. Nhận biết trưởng thành và con non
Bọ trĩ có thân nhỏ, thon. Trưởng thành của nhiều loài có cánh hẹp mang lông viền, nhưng đặc điểm này cần kính phù hợp để thấy rõ.
Con non thường nhỏ hơn và chưa có cánh phát triển như trưởng thành. Chúng có thể nằm sát gân, trong nếp lá hoặc vùng mô non.
Đừng nhầm mọi côn trùng nhỏ chạy nhanh trên lá là bọ trĩ. Có thể có các nhóm khác, trong đó có sinh vật có ích. Khi chưa rõ, lấy ảnh hoặc mẫu thay vì nghiền ngay toàn bộ.
Tài liệu nhận dạng sâu hại rau của NC State có khóa và mô tả giúp phân biệt các nhóm. [2] Với công nhân mới, ảnh phóng đại đúng loài tại vườn cùng mẫu thực tế thường hữu ích hơn một tờ ảnh quá nhiều đối tượng.
3. Trứng khó nhìn là lý do không thể đánh giá chỉ bằng con đang bò
Ở những loài như Thrips palmi, trứng được đặt trong mô cây. Chúng không giống một lớp trứng nổi dễ thấy trên mặt lá.
Sau đó xuất hiện các tuổi non hoạt động và ăn. Những giai đoạn tiền nhộng, nhộng có đặc điểm khác, và vị trí có thể nằm ngoài phần lá đang được kiểm tra.
University of Florida mô tả vòng đời T. palmi gồm các giai đoạn này, với vị trí và thời gian phát triển phụ thuộc điều kiện. [3]
Vì vậy, sau một lần xử lý thấy ít con hoạt động chưa đủ chứng minh quần thể đã hết. Các giai đoạn chưa được quan sát hoặc chưa chịu tác động tương tự có thể tiếp tục tạo lứa mới.
4. Nhiệt độ làm tốc độ phát triển thay đổi
Vòng đời không cố định ở một số ngày cho mọi nhà màng. Nhiệt độ và chất lượng cây ký chủ ảnh hưởng thời gian phát triển và khả năng tăng quần thể.
Một lịch theo dõi đủ ở mùa mát có thể không còn đủ khi điều kiện thuận lợi làm quần thể tăng nhanh. Cần dựa trên diễn biến thực tế và kết quả kiểm tra.
Không lấy một con số vòng đời trong phòng thí nghiệm rồi đếm đúng số ngày đó để phun lặp. Chương trình cần theo nhãn, giai đoạn sâu và điều kiện vườn.
Tài liệu PIRSA trình bày các giai đoạn của melon thrips và nhu cầu nhận biết đúng đối tượng. [4] Khi đọc thông tin từ nước ngoài, lưu ý các yêu cầu kiểm dịch của nơi đó không tự động là quy định áp dụng tại Việt Nam.
5. Vết gây hại trên lá hình thành như thế nào?
Bọ trĩ làm tổn thương tế bào ở bề mặt và sử dụng dịch từ mô. Kết quả có thể là vùng bạc, xám, sẹo hoặc lá biến dạng khi tiếp tục lớn.
Lá non bị tác động khi còn gấp có thể mở ra với hình dạng không đều. Đôi khi người trồng chỉ thấy hậu quả sau vài ngày, khi con gây hại đã di chuyển sang mô khác.
Các chấm phân sẫm có thể đi cùng vùng hại, nhưng cần quan sát cẩn thận để không nhầm với bụi hoặc dấu bệnh. Có vết bạc chưa đủ kết luận nếu không tìm thêm dấu và đối tượng.
University of Florida mô tả tổn thương ở chồi và lá trong quản lý sâu hại cây họ bầu bí. [5] Tại vườn, cần phân biệt vết mới trên mô mới với sẹo cũ đã có từ trước can thiệp.
6. Hoa và trái non cũng cần được kiểm tra
Một số loài tập trung trong hoa hoặc mô non, nên kiểm tra lá ngoài tán có thể bỏ sót. Hoa còn là nơi nhiều côn trùng khác ghé, cần phân biệt trước khi xử lý.
Trái non có thể mang sẹo sau khi bị gây hại. Khi trái lớn, vết cũ có thể trở nên rõ hơn, khiến nhà vườn tưởng vừa phát sinh vấn đề mới.
Không dùng tay xoay, cạy hoa hoặc chà trái quá mạnh để tìm bọ trĩ. Chính thao tác đó cũng có thể làm trầy mô, tạo dấu khó phân biệt về sau.
Ghi tuổi trái cùng ngày phát hiện. Nếu vết chỉ rõ khi gần thu, dữ liệu trước đó giúp xem khả năng tổn thương đã xảy ra từ giai đoạn non và chọn đúng thời điểm phòng cho vụ sau.
7. Phân biệt gây hại trực tiếp với vai trò truyền virus
Không phải mọi loài bọ trĩ đều truyền mọi virus. Mối quan hệ cần được xem theo loài côn trùng, virus và cây ký chủ.
Bọ trĩ hiện diện trên một cây khảm chưa chứng minh nó đã truyền virus gây triệu chứng đó. Cây có thể bị một virus khác qua rệp hoặc bọ phấn, đồng thời có bọ trĩ gây hại trực tiếp.
Tương tự, không thấy nhiều bọ trĩ ở lần kiểm tra hiện tại chưa loại trừ tiếp xúc trước đó. Thời điểm nhiễm và thời điểm biểu hiện có thể khác nhau.
Khi nghi virus, cần chẩn đoán riêng và đối chiếu thông tin môi giới. Đừng dùng kết quả trừ bọ trĩ để tuyên bố cây đã hết virus; hai câu hỏi này phải được theo dõi bằng những chỉ tiêu khác nhau.
8. Kiểm tra bằng kính lúp và khay trắng
Chọn các điểm đại diện, gồm vùng cửa, rìa, giữa nhà và nơi từng phát hiện. Ghi bộ phận kiểm tra cùng số mẫu.
Có thể quan sát trực tiếp bằng kính lúp hoặc gõ nhẹ bộ phận phù hợp lên khay, giấy trắng để dễ thấy côn trùng rơi ra. Làm theo cùng một thao tác giữa các lần để số đếm có thể đối chiếu.
Với hoa, cần tránh làm hỏng những hoa đang giữ để đậu trái. Có thể chọn mẫu theo kế hoạch đã thống nhất hoặc dùng cách quan sát ít tác động hơn.
Sau khi kiểm tra cây nghi bệnh, quản lý dụng cụ và khay trước khi sang khu khác. Không để việc tìm sâu trở thành thao tác mang vật liệu cây qua toàn nhà màng.
9. Bẫy dính cho biết xu hướng, không thay kiểm tra cây
Bẫy màu có thể giúp phát hiện côn trùng bay vào và theo dõi biến động. Tuy nhiên, màu, vị trí, độ cao, thời gian treo và tình trạng bề mặt đều ảnh hưởng số bắt được.
Ghi số con theo bẫy và theo khoảng thời gian tương đương. Một bẫy treo ba ngày không thể so trực tiếp với bẫy khác treo mười ngày bằng tổng số con.
Không lấy số trưởng thành trên bẫy làm số con đang ăn trên mỗi lá. Bẫy ít cũng chưa bảo đảm không có con non trong mô tán hoặc hoa.
Hướng dẫn University of Maryland nhấn mạnh kiểm tra bọ trĩ và phân biệt loài trong rau. [6] Khi vận dụng ngưỡng, phải chú ý cây và điều kiện cụ thể; không chuyển một ngưỡng trên cà chua hoặc dưa hấu thành chuẩn mặc định cho dưa lưới.
10. Xem nguồn xâm nhập và nơi quần thể duy trì
Kiểm tra cây giống, cây mang từ ngoài vào, cỏ và cây ký chủ trong hoặc quanh nhà màng. Không chỉ tập trung vào cửa nếu nguồn đã có sẵn cùng cây mới.
Quan sát sự thay đổi khi cây xung quanh già, bị dọn hoặc hết hoa. Côn trùng có thể di chuyển, nên công việc vệ sinh khu vực cần được phối hợp với bảo vệ lứa dưa non.
Trong nhà, tàn dư và những vị trí phù hợp cho các giai đoạn phát triển cần được quản lý theo loài. Không tự rải sản phẩm xuống nền khi chưa biết mục tiêu và hướng dẫn sử dụng.
Việc tìm nguồn không nhằm xác định một thủ phạm duy nhất bằng suy đoán. Nó giúp chọn điểm có thể cải thiện, sau đó dùng theo dõi để xem mức xâm nhập và mật số có giảm hay không.
11. Ghi đồng thời sâu, vết hại và thiên địch
Một phiếu hữu ích có số con non, số trưởng thành, bộ phận kiểm tra, vết mới và sinh vật có ích quan sát được. Nếu chưa nhận dạng được thiên địch, chụp ảnh để xác nhận.
UC IPM lưu ý trên cây họ bầu bí, vai trò của một số bọ trĩ có thể phức tạp, không chỉ là gây hại trong mọi tình huống. [7] Vì vậy, thấy bọ trĩ chưa tự động đồng nghĩa cần phun ngay toàn nhà.
Cần đặt số đếm trong bối cảnh cây đang ở giai đoạn nào, vết hại có tăng không và có nguy cơ virus đã được xác định hay không.
Không áp một ngưỡng chung thiếu căn cứ. Khi chưa có ngưỡng phù hợp địa phương, phối hợp cán bộ kỹ thuật để xây tiêu chí can thiệp dựa trên dữ liệu theo dõi, giá trị cây và khả năng quản lý.
12. Dùng hiểu biết vòng đời để chuẩn bị chương trình quản lý
Trước hết, xác nhận có bọ trĩ và đánh giá mức hại mới. Tiếp theo, kiểm tra loài khi cần, nguồn xâm nhập và các giai đoạn đang hiện diện.
Chọn phương án bảo vệ cây phù hợp, bao gồm phòng từ nguồn giống, quản lý môi trường và sinh vật có ích. Nếu dùng sản phẩm, cần tính giai đoạn sâu, độ phủ và nhóm tác động thay vì chỉ chọn một tên thuốc quen.
Sau can thiệp, đánh giá bằng con sống và vết mới. Lá đã bạc hoặc trái đã có sẹo không tự trở lại hình thức ban đầu, nên không dùng sẹo cũ để quyết định phun thêm.
Hiểu vòng đời giúp nhà vườn biết mình đang nhìn thấy phần nào của quần thể. Kiểm tra đúng chỗ và đọc đúng kết quả là bước cần thiết trước khi tăng bất kỳ biện pháp xử lý nào.
13. Một tuyến kiểm tra bọ trĩ trong buổi sáng
Chuẩn bị kính, khay hoặc giấy quan sát phù hợp, phiếu và mã điểm trước khi vào vườn. Đi theo tuyến có cửa, rìa và giữa nhà, đồng thời thêm các điểm từng có dấu. Giữ cùng đơn vị lấy mẫu ở những lần so sánh, chẳng hạn cùng loại bộ phận và số bộ phận tại mỗi điểm; không lấy số hoa hôm nay so trực tiếp với số lá tuần trước.
Ở mỗi điểm, quan sát côn trùng đang sống, dấu tổn thương mới và sinh vật có ích nhận ra được. Ghi riêng trường hợp không chắc là bọ trĩ để xác nhận sau, tránh biến bụi hoặc vỏ lột thành số đếm. Khi gõ mẫu, hạn chế để vật liệu rơi sang hàng khác.
Giả sử bẫy gần cửa tăng nhưng kiểm tra hoa giữa nhà chưa tăng. Dữ liệu gợi ý cần chú ý nguồn xâm nhập và khu rìa, chưa đủ để kết luận mọi cây đã có cùng mật số. Ngược lại, bẫy ít nhưng hoa có nhiều con non vẫn cần được xem xét; bẫy và cây trả lời những phần khác nhau của tình hình.
Khi thấy trái có sẹo, đánh dấu để biết vết có mở rộng hay chỉ rõ hơn khi trái lớn. Một vết cũ nhìn rộng hơn chưa tự chứng minh bọ trĩ đang tiếp tục ăn tại đó. Cần tìm con sống và tổn thương mới ở nhóm trái được theo dõi.
Kết thúc buổi, ghi khu cần kiểm tra thêm, công việc sửa cửa hoặc nguồn giống và thời điểm đánh giá lại. Nếu lấy mẫu định danh, nối mã mẫu với mã điểm để kết quả trả về có vị trí rõ. Tuyến kiểm tra chỉ hữu ích khi dẫn tới công việc cụ thể và lần kiểm chứng tiếp theo; một bảng nhiều con số nhưng không thống nhất cách lấy mẫu sẽ khó giúp ra quyết định.
Tài liệu tham khảo
- NC State Extension — Management of Western Flower Thrips in Fruiting Vegetables. Ý nghĩa của nhận dạng loài.
- NC State Extension — Insect and Related Pests of Vegetables. Nhận dạng các nhóm sâu hại rau.
- University of Florida IFAS — Melon Thrips, Thrips palmi. Mô tả và vòng đời theo điều kiện nghiên cứu.
- PIRSA — Melon thrips. Nhận biết các giai đoạn.
- University of Florida IFAS — Insect Management for Cucurbits. Đặc điểm gây hại trên cây họ bầu bí.
- University of Maryland Extension — Watch for Thrips and Mites in Vegetables. Theo dõi và lưu ý khác biệt đối tượng.
- UC IPM — Thrips on Cucurbits. Vai trò, tác hại và quản lý theo bối cảnh canh tác.
Bài mới nhất
Đang tải bài mới...






0 nhận xét:
Đăng nhận xét