Vào mùa mưa, một cây cà phê có thể vừa nuôi quả, vừa phát triển lá và nhiều nhánh mới. Nhìn bên ngoài, tán xanh um tạo cảm giác cây rất khỏe. Đến khi vạch lá vào trong mới thấy nhiều cành nhỏ chồng lên nhau, chồi vượt chen giữa thân và một số nhánh bị che gần hết.
Đợt tỉa giữa mùa mưa nhằm sắp xếp lại phần sinh trưởng này. Người làm cần giữ được những nhánh có triển vọng cho vụ sau, đồng thời duy trì bộ lá nuôi quả hiện tại. Cắt sạch chồi non hoặc cắt rộng để thấy quả dễ hơn đều có thể làm sai mục tiêu.
Điểm quan trọng nhất là phân biệt ba đối tượng: cành đang mang quả, nhánh dự kiến giữ cho những vụ tiếp theo và chồi thân chỉ được nuôi khi có kế hoạch thay thế.
1. Hiểu đúng cành dự trữ
“Cành dự trữ” là cách gọi thực hành đối với phần cành được giữ để tiếp tục phát triển và có khả năng tham gia sản xuất về sau. Đây không phải một loại cành có dấu hiệu riêng, cứ nhìn màu xanh là nhận ra.
Một nhánh đáng giữ cần có vị trí thuận, lá tương đối khỏe, liên kết chắc với bộ khung và khoảng trống để phát triển. Nó cũng phải phù hợp với cách tạo hình đang áp dụng. Nhánh khỏe nhưng mọc vào nơi đã chật có thể trở thành vấn đề ở mùa sau.
Cấp cành chỉ mô tả quan hệ phân nhánh. Cành cấp 1 xuất phát từ thân, cấp 2 từ cấp 1, cấp 3 từ cấp 2. Không thể kết luận cành cấp 2 luôn tốt hơn cấp 3 hoặc chỉ cấp 2 mới mang quả.
Cũng không nên coi mọi đoạn đã mang quả đều vô dụng. Trên cùng một bộ cành có thể tồn tại phần già, phần đang mang quả và phần mới phát triển. Quyết định giữ hay bỏ phải nhìn toàn bộ cấu trúc này, tránh cắt cả nhánh chỉ vì một đoạn đã trơ.
Khi đi vườn, hãy hỏi: nhánh này sẽ phát triển về phía nào, có đủ chỗ không và việc giữ nó có làm mất không gian của nhánh tốt hơn không? Những câu hỏi ấy hữu ích hơn việc đếm cấp cành đơn thuần.
2. Chọn thời điểm theo mùa mưa thực tế
Ở nhiều vùng Tây Nguyên, tháng 6–7 thường được dùng làm mốc tham khảo để kiểm tra tán giữa mùa mưa. Tuy nhiên, mưa đến sớm, muộn hoặc bị ngắt quãng sẽ làm sinh trưởng khác nhau.
Nên chọn lúc cây đã có đợt phát triển đủ rõ để nhận diện nhánh mạnh, nhánh yếu và điểm chen chúc. Nếu cắt khi tất cả nhánh còn rất nhỏ, người làm dễ bỏ nhầm phần cần giữ. Để quá lâu, các nhánh đan chặt, thao tác khó hơn và phải tạo vết cắt lớn hơn.
Trước khi triển khai cả lô, xem tình trạng nước, lá và quả. Cây đang thiếu nước trong một đợt khô giữa mùa mưa hoặc vừa rụng lá do bệnh cần được cân nhắc riêng. Tỉa mạnh trên cây suy có thể làm mất thêm diện tích lá hữu ích.
Chọn khoảng thời tiết thuận tiện, tránh thao tác vội trong mưa làm cành trơn, khó nhìn điểm cắt. Đối với lô có bệnh cành, phải kết hợp việc tổ chức lao động với quản lý dụng cụ và vật liệu nghi bệnh.
Tài liệu của WASI tách đợt tỉa sau thu hoạch với đợt giữa mùa mưa, trong đó đợt sau tập trung điều chỉnh nhánh thứ cấp ở các vị trí bất lợi. [1] Hai đợt bổ sung cho nhau, không phải lặp lại cùng một mức cắt.
3. Khảo sát từ ngoài vào trong tán
Đầu tiên, đứng ngoài quan sát hình dạng cây. Xác định phía nào quá dày, phía nào thiếu cành, có thân nào bị che gần hoàn toàn và phần đỉnh có đang mọc chồng lên nhau không.
Sau đó vạch nhẹ lá để nhìn vào trong. Đừng kéo cả bó cành xuống vì có thể làm rụng quả, gãy nhánh hoặc gây vết nứt khó thấy ở chỗ nối. Quan sát từng cành từ gốc đến ngọn sẽ giúp phân biệt nhánh cần giữ.
Có thể dùng bảng ngắn sau để thống nhất cách nhìn:
| Vị trí hoặc dấu hiệu | Điều cần kiểm tra |
|---|---|
| Nhiều nhánh cùng chen một điểm | Nhánh nào khỏe, hướng thuận và có khoảng trống? |
| Nhánh mọc vào giữa tán | Có đụng thân hoặc che nhánh khác khi lớn không? |
| Nhánh dựng đứng trên cành ngang | Là nhánh cần giữ hay đang tạo tầng rậm phía trên? |
| Nhánh yếu, lá ít | Do bị che, sâu bệnh hay cả cây đang suy? |
| Khoảng tán đang trống | Có nhánh khỏe nào nên bảo vệ để lấp dần khoảng trống? |
Việc khảo sát cần bao quát cả cây trước khi cắt. Chỉ nhìn một cụm rậm có thể dẫn đến loại hết nhánh ở đó, trong khi phần bên cạnh đang thiếu cành thay thế.
4. Tỉa thưa cụm cành cấp 2 và cấp 3
Ở một vị trí có nhiều nhánh, hãy chọn nhánh tốt trước. Ưu tiên nhánh có bộ lá khỏe, hướng đi thuận và ít chồng với nhánh lân cận. Sau đó mới loại dần nhánh yếu, bị che hoặc cọ nhau.
Con số “giữ 1–2 nhánh tại một đốt” có thể hỗ trợ giải thích cách tỉa thưa trong một số tình huống, nhưng không nên biến thành luật áp dụng cho mọi đốt của mọi cây. Khoảng cách cành, sức sinh trưởng, hướng nhánh và mật độ tán đều ảnh hưởng quyết định.
Ví dụ, ba nhánh nằm gần nhau nhưng hướng ra ba khoảng trống khác nhau cần được nhìn khác với ba nhánh cùng chen vào một khe hẹp. Chỉ đếm số nhánh mà bỏ qua không gian có thể khiến tán vẫn rậm sau khi đã tốn công cắt.
Với nhánh cấp 3, cũng áp dụng cách chọn đó. Một nhánh nhỏ ở vị trí thuận có thể hữu ích hơn một nhánh to nhưng mọc đâm vào giữa tán. Tuy nhiên, không nên giữ quá nhiều lớp phân nhánh nhỏ khiến bộ cành rối và khó theo dõi.
Mỗi khi cắt được một cụm, lùi lại nhìn tán. Nếu khoảng trống đã đủ và những nhánh giữ lại có chỗ phát triển, nên dừng. Mục tiêu là giảm cạnh tranh bất lợi, không phải đạt một số lượng vết cắt định trước.
5. Giữ lá nuôi quả và phần sinh trưởng cho vụ sau
Quả đang lớn cần nguồn đồng hóa từ lá. Nhánh mới cũng cần được nuôi để tạo bộ cành tiếp theo. Vì vậy, việc cắt tỉa phải xử lý đồng thời hai nhu cầu này.
Không nên cắt hàng loạt nhánh có lá chỉ để quả lộ ra ngoài. Tán thưa đột ngột có thể làm thay đổi môi trường quanh quả và giảm bộ lá đang hoạt động. Ngược lại, giữ tất cả nhánh non sẽ làm bộ tán dày lên nhanh, nhất là ở cây sinh trưởng mạnh.
Ở cây đang mang nhiều quả, chú ý những nhánh bị kéo võng, lá thưa và đầu cành yếu. Trước khi cắt, xem liệu phần yếu đó còn đang mang phần lớn tải quả hay có một nhánh bên khỏe có thể giữ lại. Những trường hợp này cần quyết định theo cây, tránh thao tác đồng loạt.
Tài liệu quản lý cà phê Conilon xem cắt tỉa cùng với bố trí thân và thay thế bộ phận sản xuất. [2] Nguyên tắc này nhắc rằng kết quả không chỉ nằm ở vụ đang nhìn thấy. Phần cành được giữ hôm nay phải có khả năng tiếp tục phát triển trong cấu trúc vườn hiện tại.
Nếu sau tỉa chỉ còn quả trên các cành trơ và rất ít lá khỏe, cần xem lại mức cắt. Một bộ tán dễ nhìn chưa chắc là bộ tán được tổ chức tốt.
6. Phân biệt chồi vượt với nhánh mang quả
Chồi vượt thường là chồi sinh trưởng theo hướng thân, mọc khá thẳng và có thể vươn nhanh. Nếu không cần thêm thân, để nhiều chồi dạng này sẽ làm cấu trúc cây thay đổi và tăng công chỉnh sửa về sau.
Tuy nhiên, không phải chồi vượt nào cũng phải loại. Trong kế hoạch thay thân già, khắc phục thân gãy hoặc cải tạo bộ khung, một chồi khỏe đúng vị trí có thể là phần cần nuôi.
Trước khi giao người khác tỉa chồi, hãy đánh dấu chồi giữ lại. Có thể dùng dây mềm dễ nhận biết, buộc lỏng và kiểm tra để tránh siết chồi khi lớn. Kèm theo đó là quy ước rõ ràng: chồi có dấu được bảo vệ; trường hợp chưa rõ phải hỏi người phụ trách.
Trên cây ghép, cần đặc biệt phân biệt chồi phát sinh từ phần gốc với phần giống ghép cần duy trì. Một chồi gốc phát triển mạnh không tự động mang các đặc tính của giống ở phía trên mối ghép.
Tài liệu Robusta của Uganda cũng trình bày việc quản lý chồi như một phần chăm sóc thường xuyên. [3] Nhưng số thân được giữ trong hệ của họ phải được hiểu theo hệ tạo hình tương ứng, không dùng để tăng thân tùy ý cho vườn Việt Nam.
7. Loại chồi sớm, thao tác nhẹ và có kiểm soát
Chồi không cần nuôi thường dễ xử lý khi còn nhỏ, mềm và chưa hóa gỗ mạnh. Đi vườn thường xuyên giúp phát hiện sớm, giảm tình trạng phải cưa hoặc tạo vết cắt lớn.
Nếu dùng tay, cần đỡ phần cây liên quan và thao tác nhẹ tại chỗ phát sinh. Không giật mạnh làm bong một mảng vỏ. Khi chồi đã cứng hoặc mọc ở vị trí khó, dùng dụng cụ sắc sẽ dễ kiểm soát hơn bẻ bằng lực.
Mốc “dưới 15 cm” có thể là lời nhắc làm sớm, nhưng chiều dài không bảo đảm chồi còn mềm. Giống, nước và dinh dưỡng làm tốc độ hóa gỗ khác nhau. Trạng thái mô và nguy cơ tước vỏ mới là điều cần nhìn trước khi thao tác.
Tần suất 4–6 lần mỗi năm cũng không nên được dùng như lịch cố định. Vườn bật chồi mạnh có thể cần kiểm tra thường xuyên hơn; vườn ít chồi không cần tổ chức một đợt chỉ để đủ số lần. Có thể kết hợp kiểm tra chồi trong các lần thăm nước, sâu bệnh và quả.
Sau khi loại chồi, nhìn lại chỗ phát sinh. Nếu nhiều chồi mọc lại liên tục, cần xem nguyên nhân từ ánh sáng, cách tạo hình hoặc các vết cắt trước, thay vì chỉ tăng công vặt chồi mãi.
8. Không quy mọi hiện tượng rụng quả cho tán rậm
Tán quá dày có thể gây bất lợi cho phân bố ánh sáng và việc theo dõi sâu bệnh. Nhưng tỉa đợt 2 không phải biện pháp bảo đảm hết rụng quả, hết quả lép hay hết hiện tượng năm nhiều, năm ít.
Rụng quả có thể liên quan đến thiếu nước, dinh dưỡng, tải quả, tổn thương rễ, sâu bệnh và điều kiện thời tiết. Nếu rụng tăng nhanh, cần xem quả rụng, cuống, lá và bộ rễ; đồng thời đối chiếu diễn biến mưa và chăm sóc.
Tương tự, một vụ ít quả sau vụ sai có thể liên quan đến việc cây thiếu phần sinh trưởng thích hợp cho vụ tiếp, nhưng không thể kết luận chỉ vì “chưa tỉa đủ”. Cắt thêm trên cây đã yếu có thể làm vấn đề nặng hơn.
Khi kiểm tra cây, ghi riêng hai nội dung: tình trạng bộ tán và tình trạng quả. Cách ghi này giúp tránh suy luận rằng cây nào rậm cũng phải rụng nhiều hoặc cây nào đã tỉa thì không cần theo dõi nữa.
Nếu nhiều cây rụng cùng thời điểm sau một đợt khô hoặc úng, hãy ưu tiên kiểm tra nguyên nhân chung của lô. Điều chỉnh cành chỉ là một phần trong giải pháp tổng thể.
9. Tổ chức một lượt làm vừa sức
Nên làm mẫu trên một số cây trước khi triển khai. Mẫu phải có cây mang nhiều quả, cây xanh rậm và cây ít cành thay thế để người làm thấy mức xử lý khác nhau.
Có thể tổ chức công việc theo ba lượt quan sát ngay trên mỗi cây: xác định phần phải giữ, loại phần chắc chắn không cần, rồi đánh giá lại những nhánh còn phân vân. Trình tự này hạn chế việc cắt theo đà.
Vật liệu khỏe có thể tận dụng làm lớp phủ theo cách bố trí thích hợp. Cành có ổ dịch hoặc triệu chứng nghi bệnh cần được thu gom riêng. Không để các bó cành vừa cắt treo lên phần còn mang quả.
Nếu thuê khoán, tiêu chí nghiệm thu cần nói rõ chất lượng. Chỉ trả công theo số cây làm xong dễ tạo động lực cắt nhanh. Nên kiểm tra thêm cành giữ có bị gãy không, chồi thay thế có còn nguyên không và cây có bị khoét trống không.
Một sai sót trên vài cây mẫu có thể sửa cách làm ngay. Khi cả lô đã tỉa quá mạnh, không thể gắn lại bộ lá bằng cách bón thêm phân.
10. Theo dõi hiệu quả bằng cùng những cây đã chọn
Chọn một nhóm cây đại diện để theo dõi trước và sau tỉa. Ghi hình dạng tán, số điểm chen chúc dễ thấy, tình trạng nhánh dự trữ và các chồi được nuôi thay thế. Không cần ghi mọi nhánh của cả lô.
Sau đó quan sát xem nhánh giữ lại có phát triển thuận không, phần trong tán có tiếp tục bị che kín không và chồi vượt có mọc lại mạnh không. Nếu có, điều chỉnh ở lần kiểm tra tiếp theo, tránh tổ chức thêm một đợt cắt nặng chỉ sau thời gian ngắn.
Để so sánh, nên chụp cùng góc và giữ cách ghi nhất quán. Một ảnh chụp ngoài nắng với một ảnh chụp khi lá ướt có thể tạo cảm giác tán thay đổi nhiều hơn thực tế.
Có thể ghi thời gian lao động cho một đoạn hàng để lập kế hoạch những lần sau. Nếu 50 cây mất tổng cộng 4 giờ thao tác, mức trung bình là 4,8 phút mỗi cây. Đây là số liệu của đoạn hàng đó, chưa đại diện cây lớn, cây bệnh hoặc phần thu gom.
Đợt tỉa thành công khi cây còn lá nuôi quả, có nhánh khỏe ở vị trí phù hợp cho vụ tiếp và chồi thân được quản lý đúng kế hoạch. Hiệu quả phải được nhìn qua sự phát triển sau đó, không chỉ qua độ gọn của vườn vào ngày vừa làm xong.
Tài liệu tham khảo
Bài mới nhất
Đang tải bài mới...






0 nhận xét:
Đăng nhận xét