NHẬN BIẾT VÀ QUẢN LÝ SÂU, MỌT ĐỤC CÀNH, QUẢ VÀ THÂN CÀ PHÊ
Một lỗ đục nhỏ có thể xuất hiện trên cành non, quả hoặc thân cà phê. Mỗi vị trí có thể liên quan đến một đối tượng gây hại khác nhau, vì vậy không nên dùng cùng một cách xử lý cho mọi trường hợp.
Nhiều loại sâu, mọt sống bên trong cành, quả hoặc gỗ. Khi nhìn thấy cành héo hay thân gãy, chúng có thể đã nằm sâu ở nơi thuốc khó tiếp cận. Việc quản lý cần bắt đầu từ nhận biết dấu hại, thu gom vật liệu có sâu và theo dõi thường xuyên.
Phân biệt nơi bị đục
| Vị trí bị hại | Dấu hiệu có thể gặp | Việc cần kiểm tra thêm |
|---|---|---|
| Cành non | Cành héo hoặc khô, có lỗ nhỏ trên cành | Tìm vị trí lỗ, đường đục và xem bên trong còn mọt không |
| Quả | Có lỗ nhỏ trên quả, quả hoặc nhân bị hại | Kiểm tra mẫu quả để xác định mức hại và tình trạng mọt |
| Thân hoặc cành lớn | Có lỗ, mạt đùn ra, cây suy hoặc bộ phận bị gãy | Kiểm tra đường đục, dấu hoạt động mới và độ chắc của thân |
| Gốc hoặc phần gỗ hư | Gỗ mục, vỏ hoặc rễ bị tổn thương | Phân biệt với mối, bệnh và tổn thương do dụng cụ |
Bảng trên chỉ giúp định hướng ban đầu. Cành khô cũng có thể do bệnh hoặc thiếu nước. Một lỗ cũ không chứng minh bên trong vẫn còn sâu sống.
Khi cần nhờ người có chuyên môn nhận diện, nên chụp ảnh toàn cây, bộ phận bị hại và cận cảnh lỗ đục. Đồng thời ghi vị trí, giống và tuổi cây.
Theo dõi mọt đục cành
Mọt đục cành có thể làm một số cành non héo trong khi các cành bên cạnh vẫn xanh. Khi đi vườn, nên quan sát quanh cành, kể cả mặt khuất, để tìm lỗ đục và vị trí cành bắt đầu suy.
Xylosandrus compactus là một loài mọt nhỏ có thể gây hại trên cành. Theo tài liệu của Đại học Florida, loài này tạo đường đục và nuôi nấm trong phần mô bị đục [1].
Tuy nhiên, không phải mọi con mọt nhỏ trên cây đều là cùng một loài. Nếu chưa xác định được, nên giữ mẫu cành có dấu đục và thông tin nơi lấy mẫu để nhờ nhận diện.
Với cây có nhiều cành bị hại, nên đánh dấu và kiểm tra thêm các cây xung quanh. Theo dõi số cành mới héo qua các lần thăm sẽ giúp biết tình trạng đang giảm hay còn tiếp tục.
Thu gom cành có mọt
Không nên chỉ bẻ phần đầu cành đã khô rồi để lại trong vườn. Cần xác định vùng có đường đục và cắt bỏ phần bị hại theo hướng dẫn kỹ thuật phù hợp.
Cành sau khi cắt nên được thu gom ngay, tránh để rơi rải rác dưới tán. Cách xử lý hoặc tiêu hủy cần phù hợp với đối tượng gây hại và điều kiện địa phương.
Không nên dùng ngay cành nghi có mọt làm vật liệu phủ dưới gốc. Băm nhỏ cũng chưa chắc loại bỏ được toàn bộ mọt bên trong.
Dụng cụ cắt cần sắc để hạn chế làm tước vỏ phần cành giữ lại. Sau khi xử lý, nên quay lại kiểm tra xem có cành mới héo hay không.
Quản lý mọt đục quả từ vườn đến nơi chế biến
Mọt đục quả cà phê có thể tiếp tục tồn tại trong quả còn sót trên cây, quả rơi dưới đất và vật liệu tại nơi tập kết hoặc chế biến.
Đại học Hawaii nhấn mạnh việc vệ sinh cả trong vườn lẫn khu chế biến để hạn chế mọt lây lan [2].
Sau thu hoạch, nên kiểm tra:
Quả còn sót trên cây.
Quả rơi dưới đất.
Bao hoặc thùng chứa quả.
Nơi tập kết và chế biến.
Không nên để bao quả nghi có mọt mở lâu ngay sát vườn. Quả thu gom để vệ sinh cần được tách khỏi lô sản phẩm, sau đó xử lý theo hướng dẫn phù hợp.
Thu hoạch đúng độ chín và hạn chế bỏ sót có thể giúp giảm nguồn mọt tồn lưu. Tuy nhiên, việc thu gom vệ sinh không có nghĩa là trộn quả thối hoặc quả nhặt dưới đất vào lô cà phê chất lượng.
Lấy mẫu quả để theo dõi
Lỗ trên quả giúp phát hiện dấu hại, nhưng chỉ nhìn lỗ chưa đủ để biết bên trong còn mọt sống hay nhân đã bị hại đến mức nào.
Nên chọn mẫu đại diện, ghi tổng số quả đã kiểm tra và số quả có dấu đục. Ví dụ:
| Số quả kiểm tra | Số quả có lỗ | Tỷ lệ quả có lỗ trong mẫu |
|---|---|---|
| 300 quả | 15 quả | 5% |
Tỷ lệ 5% chỉ phản ánh số quả có lỗ trong mẫu đó. Nó không có nghĩa là toàn bộ quả có lỗ đều còn mọt sống hoặc nhân đều đã bị phá.
Nếu cần bổ quả để kiểm tra, nên thu và xử lý mẫu có kiểm soát, không để quả hoặc mọt rơi rải rác trong vườn.
Các lần kiểm tra nên dùng cách lấy mẫu tương tự nhau. Nếu lần đầu lấy quả trên tán, lần sau chỉ lấy quả khô còn sót, kết quả sẽ khó so sánh.
Dùng bẫy để theo dõi mọt đục quả
Một số bẫy mọt đục quả sử dụng chất dẫn dụ bay hơi có nguồn gốc từ cồn. Đại học Hawaii giới thiệu loại bẫy này để theo dõi hoạt động của mọt [3].
Không nên gọi mọi loại mồi có mùi là pheromone. Mồi dẫn dụ bằng cồn và pheromone là những loại tín hiệu khác nhau.
Bẫy có thể giúp phát hiện mọt đang hoạt động hoặc tìm khu vực cần kiểm tra kỹ hơn. Tuy nhiên, số con trong bẫy không trực tiếp cho biết tỷ lệ quả bị hại và không chứng minh rằng chỉ dùng bẫy là đủ.
Cần kiểm tra đúng loài bắt được, tình trạng mồi và số ngày bẫy hoạt động. Không tự pha methanol khi chưa có quy trình và điều kiện an toàn: chất này độc và dễ cháy. Nên sử dụng hệ mồi phù hợp theo hướng dẫn, đặt xa thực phẩm, trẻ em và nguồn lửa.
So sánh số liệu bẫy theo cùng thời gian
Ví dụ giả định:
| Bẫy | Số mọt đúng loài bắt được | Thời gian hoạt động | Trung bình |
|---|---|---|---|
| A | 70 con | 7 ngày | 10 con/bẫy/ngày |
| B | 84 con | 14 ngày | 6 con/bẫy/ngày |
Bẫy B bắt được nhiều con hơn về tổng số, nhưng số con trung bình mỗi ngày thấp hơn. Dù vậy, chưa thể chỉ dựa vào phép tính này để kết luận mật độ mọt ở vườn B thấp hơn, vì vị trí đặt bẫy, mồi và thời tiết có thể khác nhau.
Nếu bẫy bị đổ, hết mồi hoặc mất, cần ghi thời gian gián đoạn. Nên đối chiếu số liệu bẫy với kết quả kiểm tra quả ngoài vườn.
Nhận biết sâu đục thân mình trắng
Sâu đục thân mình trắng Xylotrechus quadripes là đối tượng gây hại nghiêm trọng trên cà phê chè tại Ấn Độ. Theo Coffee Board of India, cà phê vối cũng được ghi nhận là cây ký chủ, nhưng mức độ gây hại khác với cà phê chè [4].
Nếu nghi có sâu đục thân, cần quan sát dấu trên thân, mức độ héo và tình trạng cây. Nên xác định tác nhân trước khi chọn cách xử lý, vì các loài đục thân có thể bị gọi nhầm với nhau.
Tài liệu từ nước khác có thể hữu ích để tham khảo, nhưng không nên sao chép nguyên tháng hoạt động của sâu, số lượng bẫy hoặc công thức xử lý thân vào mọi vườn cà phê ở Việt Nam.
Nếu thân đã bị phá bên trong, cần chú ý nguy cơ gãy. Không nên đứng dưới hoặc buộc tải vào phần thân có dấu hiệu mất an toàn.
Nhận biết sâu đục thân mình hồng
Tài liệu của WASI ghi nhận sâu đục thân mình hồng Zeuzera coffeae gây hại trên cà phê vối [5]. Tên gọi tại địa phương có thể khác nhau, vì vậy không nên xác định loài chỉ dựa vào màu sắc.
Dấu hiệu cần kiểm tra có thể gồm:
Lỗ đục trên thân hoặc cành.
Mạt hoặc vật liệu được đùn ra gần lỗ.
Cành, thân phía trên vùng bị hại suy yếu.
Cành hoặc thân gãy gần nơi có đường đục.
Cần phân biệt dấu mới với dấu cũ, đồng thời xem xét các nguyên nhân khác như mối, gỗ mục hoặc tổn thương do dụng cụ.
Nếu thân bị phá nặng và có nguy cơ gãy, cần đánh giá khả năng giữ lại trước khi tiếp tục chăm sóc. Không nên giữ một thân mất an toàn chỉ vì phần lá phía trên vẫn còn xanh.
Không tự khoan rộng đường đục hoặc bơm bất kỳ hóa chất nào vào thân. Nếu có biện pháp xử lý tại lỗ, cần thực hiện theo đúng hướng dẫn phù hợp cho sản phẩm và đối tượng.
Chăm sóc cây và bảo vệ bộ khung
Tỉa cành hợp lý, cung cấp nước và dinh dưỡng phù hợp giúp cây duy trì sức sinh trưởng. Tuy nhiên, cây khỏe không có nghĩa là miễn nhiễm với mọi loài sâu, mọt đục.
Khi tỉa, cần giữ bộ khung cân đối và tránh tạo khoảng trống lớn đột ngột. Nếu cây mất một phần cành, nên chọn chồi thay thế theo cách tạo hình của vườn, không giữ tất cả chồi mới chỉ để lấp tán nhanh.
Cũng cần hạn chế làm xước thân khi phát cỏ, kéo ống tưới hoặc vận chuyển vật tư. Với cây suy yếu, nên kiểm tra cả thân lẫn rễ để tránh bỏ sót nguyên nhân khác.
Cân nhắc kỹ trước khi sử dụng thuốc hoặc chế phẩm
Khả năng tác động của một biện pháp phụ thuộc vào nơi sâu, mọt đang ở. Côn trùng mới tiếp cận bề mặt cây khác với côn trùng đã nằm sâu trong quả hoặc gỗ.
Nếu dùng chế phẩm sinh học hoặc thuốc bảo vệ thực vật, cần kiểm tra:
Sản phẩm có được phép sử dụng cho cây và đối tượng cần xử lý tại Việt Nam hay không.
Hướng dẫn trên nhãn, liều lượng và cách sử dụng.
Thời gian cách ly và yêu cầu bảo hộ.
Điều kiện sử dụng phù hợp với sản phẩm.
Danh sách thuốc trong tài liệu cũ không xác nhận tình trạng cho phép hiện nay. Không nên tăng liều để bù cho việc thuốc khó tiếp cận sâu bên trong; điều đó có thể làm tăng tác động ngoài mục tiêu mà không giải quyết được nguyên nhân.
Bẫy cũng cần phù hợp với tập tính của từng đối tượng. Không nên xem bẫy đèn hoặc một loại mồi là giải pháp chung cho mọi loài.
Lập sơ đồ và theo dõi sau xử lý
Nên ghi riêng các loại dấu hại trên cùng một sơ đồ vườn:
| Nội dung | Việc cần theo dõi |
|---|---|
| Cành bị đục | Số cây có cành héo, cành đã thu gom và số cành mới bị hại |
| Quả bị đục | Kết quả kiểm tra mẫu, lượng quả còn sót và tình trạng bẫy |
| Thân bị đục | Dấu hoạt động mới, mức độ tổn thương và nguy cơ gãy |
| Khu vực lặp lại | Vật liệu còn sót, cây xung quanh và điều kiện chăm sóc |
Nếu cùng một khu liên tục xuất hiện vấn đề, cần xem lại nguồn vật liệu tồn lưu, cây xung quanh và đường vận chuyển. Không nên chỉ lặp lại việc phun mà không tìm nguồn gây hại.
Quản lý sâu, mọt đục cần sự kiên trì: nhận biết đúng, thu gom vật liệu có sâu và theo dõi dấu hại mới. Một lần phun không thể thay thế những việc này, nhất là khi côn trùng đã nằm bên trong quả hoặc gỗ.
Tài liệu tham khảo
[1] University of Florida Institute of Food and Agricultural Sciences, Black Twig Borer, Xylosandrus compactus. [Trực tuyến].
[2] University of Hawaiʻi, College of Tropical Agriculture and Human Resources, “Coffee Berry Borer Management.” [Trực tuyến].
[3] University of Hawaiʻi, College of Tropical Agriculture and Human Resources, “How to Make a Coffee Berry Borer Trap.” [Trực tuyến].
[4] Coffee Board of India, Management of Coffee White Stem Borer. [Trực tuyến].
[5] Viện Khoa học Kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên, Các quy trình tạm thời sản xuất giống cà phê, 2021. [Trực tuyến].
Bài mới nhất
Đang tải bài mới...






0 nhận xét:
Đăng nhận xét