Nuôi tôm - Những vấn đề bà con thường gặp - Tảo tàn có thể làm ao thiếu oxy như thế nào?

Tảo tàn có thể làm ao thiếu oxy như thế nào?

Tảo là một thành phần rất quan trọng trong cân bằng oxy của ao nuôi tôm. Ban ngày, phytoplankton quang hợp và có thể cung cấp một lượng lớn oxy cho nước. Nhưng khi một quần thể tảo lớn suy giảm hoặc chết nhanh, cân bằng này có thể đảo chiều chỉ trong thời gian ngắn.

Tảo tàn làm ao thiếu oxy không chỉ vì:

“Tảo chết nên không còn tạo oxy.”

Mà còn vì:

Xác tảo chết trở thành một lượng lớn chất hữu cơ → vi sinh vật phân hủy → tiêu thụ thêm oxy.

Hai quá trình xảy ra đồng thời:

Nguồn tạo O₂ ↓ + nhu cầu sử dụng O₂ ↑ → DO có thể giảm nhanh.

Đây là lý do một ao đang có DO rất cao vào buổi chiều vẫn có thể chuyển sang tình trạng DO thấp vào ban đêm hoặc gần sáng sau khi bloom tảo mất ổn định.

Khi tảo còn khỏe, chúng là một nguồn oxy lớn của ao

Khi có ánh sáng, phytoplankton thực hiện quang hợp:

CO₂ + H₂O + ánh sáng → chất hữu cơ + O₂.

Trong ao có mật độ tảo phù hợp, quá trình này có thể tạo một lượng oxy đáng kể.

FAO xác định oxy trong ao đến chủ yếu từ hai nguồn:

• Quang hợp của thực vật phù du.
• Trao đổi oxy giữa không khí và nước.

Trong nhiều ao nuôi, đặc biệt khi phytoplankton phát triển mạnh, quang hợp có thể làm DO tăng nhanh trong ngày và thậm chí đạt trạng thái bão hòa hoặc quá bão hòa vào buổi chiều.^[1]

Vì vậy trước khi tảo tàn, người nuôi có thể thấy:

• Nước có màu đậm.
• DO buổi chiều cao.
• pH buổi chiều cao hơn buổi sáng.
• Biên độ DO ngày – đêm khá lớn.

Khi tảo tàn, nguồn tạo oxy này giảm đột ngột

Nếu một phần lớn quần thể phytoplankton chết hoặc suy giảm khả năng quang hợp:

Sinh khối tảo hoạt động ↓ → quang hợp ↓ → lượng O₂ được tạo ra ban ngày ↓.

Đây là cú tác động đầu tiên đối với cân bằng oxy.

Ví dụ, trước khi tảo suy giảm:

Oxy tạo ra từ quang hợp > oxy bị tiêu thụ trong ban ngày.

Nhưng sau khi tảo tàn:

Oxy tạo ra giảm mạnh trong khi tôm, vi sinh vật và đáy vẫn tiếp tục hô hấp.

Ao vì vậy mất đi một nguồn bổ sung oxy mà hệ thống trước đó đang phụ thuộc.

Nhưng mất quang hợp mới chỉ là một nửa vấn đề

Phần nguy hiểm hơn là lượng sinh khối vừa chết không biến mất khỏi ao.

Nó trở thành:

• Tế bào tảo chết.
• Mảnh vụn hữu cơ.
• Chất hữu cơ hòa tan.
• Chất rắn lơ lửng.
• Vật chất lắng xuống đáy.

Vi khuẩn và các vi sinh vật dị dưỡng bắt đầu sử dụng nguồn hữu cơ này.

Trong điều kiện có oxy:

Xác tảo + O₂ → CO₂ + chất dinh dưỡng + sinh khối vi sinh + các sản phẩm phân hủy.

Do đó:

Tảo chết ↑ → hữu cơ dễ phân hủy ↑ → hoạt động vi sinh ↑ → nhu cầu oxy ↑.

Boyd và cộng sự lưu ý phytoplankton không chỉ tiêu thụ oxy khi hô hấp mà phần xác phytoplankton phân hủy cũng kích thích quá trình phân hủy vi sinh và làm tăng nhu cầu oxy trong ao.^[2]

Tảo tàn tạo ra “hai cú đánh” vào DO

Có thể tóm tắt bằng chuỗi:

Tảo tàn

↓

Quang hợp ↓ → nguồn O₂ ↓

+

Xác tảo ↑ → phân hủy vi sinh ↑ → tiêu thụ O₂ ↑

↓

DO giảm.

Đây chính là lý do tảo tàn có thể gây thiếu oxy nhanh hơn nhiều so với trường hợp chỉ có một ngày quang hợp yếu.

Ban đêm là giai đoạn nguy hiểm nhất sau tảo tàn

Ban ngày, dù quần thể tảo đã suy yếu, một phần tảo còn sống vẫn có thể tiếp tục tạo oxy.

Nhưng khi trời tối:

Quang hợp = 0.

Trong khi:

• Tôm vẫn hô hấp.
• Tảo còn sống vẫn hô hấp.
• Vi khuẩn vẫn phân hủy xác tảo.
• Bùn vẫn tiêu thụ oxy.

Vì vậy trong suốt đêm:

Oxy liên tục bị lấy khỏi nước nhưng nguồn oxy từ quang hợp không còn.

FAO mô tả rõ rằng ban đêm cả động vật và thực vật trong ao đều tiếp tục hô hấp, trong khi oxy tự nhiên được bổ sung chủ yếu thông qua trao đổi với khí quyển. Khi tổng nhu cầu hô hấp quá lớn, DO có thể bị suy giảm mạnh, đặc biệt vào lúc gần sáng.^[1]

Vì sao DO thường xuống thấp nhất gần sáng?

Ngay sau khi mặt trời lặn, ao thường vẫn còn lượng oxy tích lũy từ quang hợp ban ngày.

Qua từng giờ:

Oxy dự trữ ↓

do:

Tôm + tảo + vi sinh + đáy tiếp tục hô hấp.

Đến cuối đêm, lượng oxy đã bị tiêu thụ trong thời gian dài nhất.

Vì vậy:

DO thường thấp nhất vào cuối đêm hoặc gần sáng.

Sau một đợt tảo tàn, tốc độ giảm này có thể lớn hơn vì lượng hữu cơ mới được đưa vào quá trình phân hủy tăng mạnh.

Một ví dụ cho thấy tảo tàn làm đường DO thay đổi thế nào

Giả sử một ao trước khi tảo suy giảm có chu kỳ DO như sau:

Thời điểm	Trước tảo tàn	Sau khi tảo suy giảm
06:00	5,0 mg/L	3,7 mg/L
12:00	7,8 mg/L	5,8 mg/L
16:00	9,0 mg/L	6,4 mg/L
00:00	6,2 mg/L	4,4 mg/L
04:00	5,3 mg/L	3,5 mg/L

Đây chỉ là ví dụ minh họa, không phải ngưỡng quản lý.

Có hai thay đổi đáng chú ý:

• DO ban ngày không còn tăng cao như trước vì quang hợp giảm.
• DO ban đêm xuống thấp hơn vì nhu cầu oxy phân hủy tăng.

Đây chính là dấu hiệu điển hình của việc cân bằng oxy đang dịch chuyển theo hướng bất lợi.

DO có thể giảm trước khi người nuôi thấy nước trong hoàn toàn

Tảo tàn không phải lúc nào cũng diễn ra đồng loạt.

Một phần quần thể có thể suy yếu trước, làm:

Khả năng quang hợp giảm trước khi màu nước thay đổi thật rõ.

Nếu theo dõi cảm biến liên tục, có thể thấy:

DO cực đại ban ngày ↓

trước khi mắt thường nhận ra nước đã nhạt đáng kể.

Vì vậy việc theo dõi xu hướng DO có thể giúp phát hiện sớm hơn so với chỉ chờ nước đổi màu.

pH cũng thường giảm biên độ khi quang hợp suy yếu

Tảo sử dụng CO₂ khi quang hợp.

Ban ngày:

Quang hợp ↑ → CO₂ ↓ → pH ↑.

Nếu tảo suy yếu:

Khả năng sử dụng CO₂ ↓ → pH chiều có thể không tăng cao như trước.

Do đó một tổ hợp đáng chú ý là:

DO chiều ↓ + pH chiều ↓ + nước nhạt dần.

Nếu sau đó:

DO gần sáng tiếp tục ↓

thì khả năng bloom đang suy giảm và nhu cầu oxy phân hủy đang tăng càng đáng xem xét.

Xác tảo không chỉ phân hủy trong cột nước

Một phần xác tảo sẽ lắng xuống đáy.

Khi đó:

Xác tảo lắng ↓ → hữu cơ đáy ↑ → hoạt động vi sinh đáy ↑ → nhu cầu oxy của trầm tích ↑.

Đây là một cơ chế rất quan trọng nhưng thường bị bỏ qua.

Nghiên cứu về điều kiện oxy thấp trong hệ thống ao lúa – tôm cho thấy một tỷ lệ lớn nhu cầu oxy của toàn ao có thể xuất phát từ trầm tích, và carbon hữu cơ do sản xuất tảo trong cột nước có thể trở thành nguồn vật chất thúc đẩy nhu cầu oxy đáy.^[3]

Điều đó cho thấy:

Tảo được tạo ra ở cột nước hôm nay có thể trở thành nhu cầu oxy của đáy sau khi chết và lắng xuống.

Vì vậy DO gần đáy có thể giảm mạnh hơn DO tầng mặt

Tầng mặt nhận oxy thuận lợi hơn từ:

• Trao đổi với không khí.
• Quạt nước.
• Quang hợp của lượng tảo còn sống.

Trong khi tầng gần đáy phải chịu thêm:

• Phân hủy xác tảo lắng.
• Phân tôm.
• Thức ăn dư.
• Bùn hữu cơ đã tích tụ từ trước.

Do đó sau tảo tàn có thể xảy ra:

DO tầng mặt vẫn tạm chấp nhận được nhưng DO gần đáy đã giảm rõ.

FAO cũng lưu ý hiện tượng thiếu oxy trong ao thường xuất hiện ở vùng gần đáy và việc phân hủy vật chất hữu cơ là một nguyên nhân quan trọng.^[4]

Tảo tàn cuối vụ thường nguy hiểm hơn đầu vụ

Đầu vụ, ao thường có:

• Sinh khối tôm thấp.
• Lượng thức ăn thấp.
• Ít phân.
• Ít bùn.

Cuối vụ:

• Sinh khối tôm lớn.
• Thức ăn/ngày cao.
• Bùn nhiều.
• Vi sinh vật nhiều.
• Nhu cầu oxy vốn đã cao.

Nếu bloom tảo lớn tàn vào thời điểm này:

Nhu cầu oxy nền vốn cao + lượng xác tảo mới tăng → tổng nhu cầu oxy có thể tăng rất mạnh.

Do đó cùng một mức độ tảo tàn nhưng hậu quả về DO không nhất thiết giống nhau ở đầu và cuối vụ.

Tảo càng dày trước khi tàn thì rủi ro càng đáng chú ý

Nếu bloom trước đó rất dày, khi quần thể sụp:

Lượng sinh khối mất khả năng quang hợp lớn hơn.

Đồng thời:

Lượng xác hữu cơ cần phân hủy cũng lớn hơn.

FAO cảnh báo bloom phytoplankton quá dày có thể liên quan đến suy giảm oxy, đặc biệt khi những ngày nhiều mây xuất hiện sau nhiều ngày nắng; hiện tượng tảo chết cũng có thể làm nước chuyển màu đột ngột hoặc trắng đục.^[4]

Do đó không nên xem một ao có nước càng xanh đậm là càng an toàn.

Trời âm u có thể khiến hậu quả tảo tàn nặng hơn

Sau khi tảo bắt đầu suy yếu, nếu thời tiết tiếp tục nhiều mây:

Ánh sáng ↓ → quang hợp của lượng tảo còn sống ↓.

Nhưng:

Phân hủy xác tảo vẫn tiếp tục.

Và:

Tôm + vi sinh + đáy vẫn tiếp tục hô hấp.

Như vậy:

Nguồn bổ sung oxy giảm trong khi nhu cầu oxy vẫn cao.

Nhiều ngày âm u liên tiếp vì vậy có thể làm DO thấp nhất ban đêm giảm dần.

Mưa lớn cũng có thể làm tình hình phức tạp hơn

Mưa không chỉ giảm ánh sáng.

Nó còn có thể làm thay đổi:

• Nhiệt độ.
• Độ mặn.
• pH.
• Độ kiềm tầng mặt.
• Cấu trúc phân tầng nước.

Nếu tảo đang suy yếu, những thay đổi này có thể làm hệ sinh thái ao càng mất ổn định.

Đồng thời, nước mưa nhạt hơn có thể tạo một lớp nước nhẹ ở phía trên:

Nước nhạt trên mặt + nước mặn hơn ở dưới → phân tầng.

Khi đó oxy ở mặt không được chuyển xuống đáy hiệu quả, trong khi xác tảo và bùn vẫn tiêu thụ oxy bên dưới.

Kết quả có thể là:

Tảo suy giảm + phân tầng + DO đáy giảm.

Tảo tàn còn có thể làm TAN tăng

Phytoplankton sống hấp thu nitơ vô cơ để sinh trưởng.

Khi tảo chết:

Khả năng hấp thu TAN của hệ tảo ↓.

Đồng thời, nitơ hữu cơ trong tế bào tảo được vi sinh vật khoáng hóa:

N hữu cơ → NH₄⁺/NH₃.

Do đó TAN có thể tăng sau tảo tàn.

Điều này còn liên quan đến oxy vì quá trình xử lý ammonia qua con đường nitrat hóa cũng cần oxy:

NH₄⁺ → NO₂^- → NO₃^-.

Nếu DO đang thấp:

Khả năng nitrat hóa có thể bị hạn chế.

Vì vậy tảo tàn có thể tạo một chuỗi:

Tảo chết → DO ↓ + TAN ↑ → quá trình xử lý TAN sinh học gặp thêm áp lực.

NO₂ có thể trở thành vấn đề tiếp theo

Khi hệ thống bắt đầu oxy hóa TAN trở lại:

TAN → NO₂^-.

Nếu bước:

NO₂^- → NO₃^-

không theo kịp, NO₂ có thể tăng.

Do đó sau một đợt tảo tàn không nên chỉ theo dõi DO trong vài giờ rồi kết thúc.

Những ngày tiếp theo nên chú ý thêm:

• TAN.
• NO₂.
• pH.
• Độ kiềm.
• Chất rắn và bùn.

Tại sao pH cũng thường giảm sau tảo tàn?

Có hai tác động chính.

Thứ nhất:

Quang hợp giảm → CO₂ được lấy khỏi nước ít hơn.

Thứ hai:

Phân hủy và hô hấp tăng → CO₂ được tạo ra nhiều hơn.

Do đó:

CO₂ ↑ → pH có xu hướng ↓.

Đây là lý do sau tảo tàn có thể xuất hiện tổ hợp:

DO ↓ + pH ↓.

Nếu TAN đồng thời tăng, việc đánh giá ammonia phải tiếp tục dựa trên TAN, pH và nhiệt độ chứ không chỉ nhìn TAN riêng lẻ.

Tảo tàn có thể làm ORP đáy giảm

Khi xác tảo lắng xuống và nhu cầu oxy tăng:

DO đáy ↓.

Nếu oxy tiếp tục thiếu:

Môi trường đáy chuyển dần sang trạng thái khử hơn → ORP có thể ↓.

Chuỗi có thể là:

Tảo tàn → xác tảo lắng → hữu cơ đáy ↑ → SOD ↑ → DO đáy ↓ → ORP ↓.

Nếu tình trạng khử tiếp tục mạnh, các quá trình yếm khí có thể phát triển.

Tuy nhiên:

ORP thấp không đồng nghĩa chắc chắn H₂S đang cao.

Muốn đánh giá sulfide cần xem thêm pH, trạng thái bùn và đo sulfide khi có cơ sở nghi ngờ.

Tảo tàn không nhất thiết làm DO giảm ngay lập tức xuống mức rất thấp

Hậu quả phụ thuộc vào:

• Lượng tảo chết.
• Sinh khối tôm.
• Lượng hữu cơ có sẵn.
• Công suất sục khí.
• Nhiệt độ.
• Độ sâu.
• Mức khuấy trộn.
• Thời tiết.

Một ao có hệ thống sục khí mạnh có thể giữ DO tương đối ổn định dù tảo suy giảm.

Ngược lại, một ao vốn đã có DO gần sáng thấp có thể mất biên an toàn rất nhanh.

Do đó:

Tảo tàn là một tải oxy bổ sung chứ không phải một mức giảm DO cố định.

Không phải toàn bộ oxy của ao đều do tôm sử dụng

Đây là một hiểu nhầm phổ biến.

Trong một ao giàu tảo, vi khuẩn, detritus và bùn, tôm có thể chỉ là một phần của tổng nhu cầu oxy.

FAO dẫn số liệu từ một ao tôm bị ô nhiễm hữu cơ trong đó phần lớn oxy tiêu thụ ban đêm thuộc về nước chứa tảo, vi khuẩn và detritus; đáy cũng đóng góp đáng kể, trong khi tôm nuôi chỉ chiếm một phần nhỏ hơn.^[5]

Không nên sử dụng tỷ lệ cụ thể từ nghiên cứu cũ này cho mọi ao hiện nay, nhưng nguyên tắc vẫn rất quan trọng:

Không thể tính nhu cầu oxy của ao chỉ từ sinh khối tôm.

Phải tính đến toàn bộ hệ sinh học của ao.

Tại sao tảo tàn có thể làm tôm nổi đầu hoặc tập trung quanh quạt?

Khi DO trong vùng tôm sống giảm:

Tôm có thể di chuyển tới những khu vực có điều kiện oxy thuận lợi hơn.

Ví dụ:

• Gần quạt nước.
• Vùng nước lưu thông mạnh.
• Tầng nước có DO cao hơn.

FAO xem hoạt động bất thường của tôm hoặc cá trên mặt nước vào sáng sớm là một dấu hiệu cần kiểm tra tình trạng oxy.^[4]

Tuy nhiên, hành vi tôm thay đổi không đặc hiệu hoàn toàn cho DO.

Do đó phải đo DO trực tiếp thay vì chỉ suy đoán qua hành vi.

Sau tảo tàn nên đo DO ở đâu?

Không nên chỉ đo cạnh quạt.

Nên ưu tiên:

• Vùng tôm sinh sống đại diện.
• Nước gần đáy.
• Vùng dòng chảy yếu.
• Vùng có nhiều chất hữu cơ.

Nếu vừa có mưa hoặc nghi ngờ phân tầng, nên đo:

Tầng mặt + tầng giữa + gần đáy.

Đồng thời kiểm tra:

• Nhiệt độ.
• Độ mặn.
• pH.

theo chiều sâu.

Sau tảo tàn nên đo DO khi nào?

Thời điểm đặc biệt quan trọng là:

Ban đêm và gần sáng.

Nếu có cảm biến liên tục, nên theo dõi toàn bộ đường DO.

Nếu chỉ có máy cầm tay, cần tăng tần suất đo trong đêm khi có dấu hiệu tảo tàn rõ, thay vì chỉ đo vào buổi chiều.

DO buổi chiều có thể vẫn tương đối tốt nhưng không cho biết mức thấp nhất mà ao sẽ đạt sau nhiều giờ phân hủy và hô hấp.

Dữ liệu nào cảnh báo tình hình đang xấu đi?

Nếu theo dõi liên tục, cần chú ý:

• DO cực đại ban ngày giảm.
• DO thấp nhất ban đêm giảm.
• DO giảm nhanh hơn sau hoàng hôn.
• Khoảng thời gian DO ở vùng thấp kéo dài.
• DO đáy thấp dần so với tầng trên.

Ví dụ:

Ngày	DO cao nhất	DO thấp nhất
Trước biến động	8,8 mg/L	5,1 mg/L
Ngày 1	7,5 mg/L	4,5 mg/L
Ngày 2	6,7 mg/L	3,9 mg/L

Đây chỉ là ví dụ minh họa.

Tín hiệu đáng chú ý là:

Cả khả năng tạo oxy ban ngày và lượng oxy còn lại cuối đêm đều đang giảm.

Có thể dùng tốc độ giảm DO để cảnh báo sớm

Nếu chỉ đặt cảnh báo khi:

DO < X mg/L

thì hệ thống phải chờ đến khi DO thực sự xuống thấp.

Quan trắc liên tục cho phép theo dõi:

Tốc độ thay đổi DO = ΔDO / Δt.

Ví dụ:

DO hiện tại vẫn còn tương đối tốt nhưng đang giảm liên tục và nhanh hơn các đêm trước

có thể là một tín hiệu cảnh báo sớm sau tảo tàn.

Điều này đặc biệt có ý nghĩa nếu:

• Trời vẫn còn nhiều giờ nữa mới sáng.
• Tảo vừa thay đổi màu.
• Độ trong vừa tăng.
• DO chiều vừa giảm so với bình thường.

Nên kiểm tra thêm gì ngoài DO?

Chỉ tiêu	Ý nghĩa sau tảo tàn
DO gần đáy	Phát hiện vùng thiếu oxy sớm
pH	Theo dõi giảm quang hợp và tăng CO2
TAN	Phát hiện khoáng hóa N hữu cơ và giảm hấp thu của tảo
NO2	Theo dõi biến động chu trình nitơ sau TAN
Độ kiềm	Hỗ trợ đánh giá pH và quá trình nitrat hóa
ORP gần đáy	Theo dõi xu hướng đáy chuyển sang trạng thái khử
Độ trong/màu nước	Theo dõi mức suy giảm phytoplankton
Chlorophyll-a nếu có	Theo dõi trực tiếp hơn xu hướng sinh khối tảo

Khi phát hiện tảo tàn, ưu tiên đầu tiên là oxy

Trong những giờ đầu, vấn đề cấp bách nhất thường không phải:

“Làm sao gây lại màu nước?”

Mà là:

“Ao có đủ oxy để vượt qua đêm nay hay không?”

Do đó nên ưu tiên:

• Kiểm tra DO thực tế.
• Đảm bảo hệ thống quạt và sục khí hoạt động bình thường.
• Kiểm tra DO gần đáy và vùng dòng yếu.
• Theo dõi DO trong đêm.
• Quan sát phản ứng ăn và hoạt động của tôm.

Không nên chờ tôm nổi lên mặt mới kiểm tra DO.

Không nên chỉ làm DO tầng mặt tăng

Nếu vấn đề chính nằm ở tầng đáy:

DO mặt tăng không có nghĩa DO đáy đã được cải thiện tương ứng.

Do đó phải xem:

• Khả năng tạo dòng của quạt.
• Khả năng đưa nước giàu oxy xuống tầng thấp.
• Có vùng chết thủy lực hay không.

Nếu gần quạt DO cao nhưng xa quạt và gần đáy vẫn thấp thì vấn đề là phân phối oxy, không chỉ là tổng công suất.

Quản lý thức ăn cũng cần được xem lại

Sau tảo tàn, nếu tôm giảm ăn nhưng vẫn tiếp tục đưa lượng thức ăn như trước:

Thức ăn dư ↑ → hữu cơ ↑ → nhu cầu oxy phân hủy ↑.

Điều này làm một hệ thống vốn đang chịu tải từ xác tảo càng chịu thêm áp lực.

Do đó nên dựa vào:

• Phản ứng ăn thực tế.
• Sàng ăn.
• Tình trạng tôm.
• DO.

để điều chỉnh quản lý thức ăn phù hợp, thay vì giữ khẩu phần một cách máy móc.

Không nên vội gây lại tảo ngay khi ao đang thiếu oxy

Sau tảo tàn, ao có thể đang có:

• DO thấp.
• Hữu cơ cao.
• TAN bắt đầu tăng.
• Vi sinh vật đang hô hấp mạnh.

Trong bối cảnh đó, ưu tiên trước tiên nên là:

Ổn định oxy và tải hữu cơ.

Không nên mặc định rằng nước vừa trong là phải lập tức bổ sung thêm nhiều dinh dưỡng hoặc sản phẩm để làm nước xanh trở lại.

Phải xác định nguyên nhân tảo tàn và tình trạng nước hiện tại trước.

Không nên xử lý chỉ dựa vào màu nước

Nước nhạt màu có thể do:

• Tảo giảm.
• Mưa pha loãng.
• Thay nước.
• Chất rắn lắng xuống.
• Quần xã tảo thay đổi.

Vì vậy cần xác nhận bằng:

DO + pH + độ trong + chlorophyll-a nếu có + TAN.

Màu nước là một dấu hiệu hiện trường hữu ích nhưng không phải phép đo định lượng phytoplankton.

Tảo tàn có phải lúc nào cũng gây thiếu oxy nghiêm trọng?

Không.

Nếu:

• Bloom ban đầu không quá lớn.
• Mức tảo chết không nhiều.
• Sục khí đủ.
• Dòng chảy tốt.
• Hữu cơ nền thấp.
• Sinh khối tôm chưa cao.

thì hệ thống có thể hấp thu biến động mà không xuất hiện thiếu oxy nghiêm trọng.

Ngược lại, nguy cơ cao hơn khi:

• Tảo trước đó rất dày.
• Tảo chết đồng loạt.
• Ao cuối vụ.
• Thức ăn/ngày cao.
• Bùn hữu cơ nhiều.
• DO gần sáng vốn đã thấp.
• Quạt không đủ hoặc phân bố kém.
• Trời âm u.
• Mưa lớn gây phân tầng.

Tại sao không nên dùng một ngưỡng DO duy nhất để đánh giá?

Mức ảnh hưởng của DO đến tôm còn phụ thuộc vào:

• Nồng độ DO.
• Thời gian duy trì ở mức thấp.
• Tốc độ DO đang giảm.
• Nhiệt độ.
• Độ mặn.
• Kích thước và tình trạng tôm.

Do đó:

DO 4 mg/L đang ổn định hoặc tăng

khác với:

DO 4 mg/L đang giảm nhanh lúc 2 giờ sáng.

Trong trường hợp thứ hai, nguy cơ vài giờ tiếp theo đáng quan tâm hơn nhiều.

Dữ liệu liên tục giúp nhìn thấy toàn bộ quá trình tảo tàn

Một hệ thống DO và pH liên tục có thể ghi nhận chuỗi:

Trước tảo tàn:

DO chiều cao + pH chiều cao + biên độ ngày – đêm lớn.

↓

Tảo bắt đầu suy:

DO cực đại ban ngày giảm + pH cực đại giảm.

↓

Tảo chết nhiều:

DO ban đêm giảm nhanh hơn.

↓

Phân hủy tăng:

DO thấp nhất giảm + TAN có thể tăng.

↓

Ảnh hưởng xuống đáy:

DO đáy giảm + ORP có thể giảm.

Chuỗi dữ liệu này có giá trị hơn rất nhiều so với một lần đo DO sau khi nước đã chuyển trong.

Tổ hợp nào cho thấy tảo tàn đang gây áp lực oxy?

Quan sát	Cách hiểu
Nước nhạt nhanh + DO chiều giảm	Nguồn oxy quang hợp có thể đang giảm
DO chiều giảm + pH chiều giảm	Hoạt động quang hợp có thể suy yếu
DO ban đêm giảm nhanh	Tổng nhu cầu hô hấp đang tăng
DO đáy thấp hơn rõ so với mặt	Xác tảo/bùn và SOD có thể đang tạo áp lực ở đáy
DO giảm + TAN tăng	Phân hủy hữu cơ và giảm hấp thu N của tảo cần được xem xét
DO đáy giảm + ORP giảm	Đáy đang chuyển sang điều kiện khử hơn
Tảo tàn + trời âm u	Khả năng phục hồi oxy từ quang hợp càng hạn chế

Khi nào cần đặc biệt cảnh giác?

Nên tăng giám sát DO khi tảo tàn xảy ra đồng thời với:

• Cuối vụ.
• Lượng thức ăn/ngày cao.
• Bloom trước đó rất dày.
• Nhiều ngày âm u.
• Mưa lớn.
• Nhiệt độ cao.
• Ao nhiều bùn.
• DO gần sáng vốn đã thấp.
• Tôm đang giảm ăn.
• Quạt nước đang hoạt động gần giới hạn công suất.

Đây là những tình huống mà biên dự phòng oxy của ao đã nhỏ, nên một lượng hữu cơ lớn từ tảo chết có thể tạo tác động mạnh hơn.

Kết luận

Tảo tàn có thể làm ao thiếu oxy vì nó đồng thời làm giảm nguồn tạo oxy và tăng nhu cầu tiêu thụ oxy.

Khi tảo còn khỏe:

Ánh sáng → quang hợp → O₂ ↑.

Khi tảo tàn:

Quang hợp ↓ → nguồn O₂ ↓.

Đồng thời:

Xác tảo ↑ → vi sinh phân hủy ↑ → nhu cầu O₂ ↑.

Một phần xác tảo còn lắng xuống:

Hữu cơ đáy ↑ → sediment oxygen demand ↑ → DO gần đáy ↓.

Do đó chuỗi nguy cơ có thể là:

Tảo tàn → quang hợp ↓ + phân hủy ↑ → DO ↓ → DO đáy ↓ → ORP ↓ → TAN có thể ↑ → NO₂ có thể trở thành vấn đề tiếp theo.

Thời điểm đáng chú ý nhất thường là ban đêm và gần sáng, vì lúc này quang hợp đã ngừng nhiều giờ nhưng:

Tôm + tảo còn sống + vi sinh + đáy vẫn liên tục sử dụng oxy.

Vì vậy, khi phát hiện tảo đang suy giảm, không nên chỉ hỏi:

“Nước đã trong chưa?”

Mà nên theo dõi:

DO cực đại ban ngày + DO thấp nhất ban đêm + tốc độ giảm DO + DO gần đáy + pH + TAN.

Nếu có cảm biến liên tục, đặc biệt nên chú ý khi:

DO_max ban ngày ↓ + pH_max ↓ + DO_min ban đêm ↓ + tốc độ giảm DO trong đêm ↑.

Đó là dấu hiệu cho thấy ao đang đồng thời:

Tạo ít oxy hơn và tiêu thụ nhiều oxy hơn.

Trong quản lý sau tảo tàn, ưu tiên trước tiên không phải là làm nước xanh trở lại thật nhanh mà là:

Ổn định oxy → kiểm tra DO gần đáy → kiểm soát tải hữu cơ → theo dõi TAN/NO₂ → sau đó mới đánh giá quá trình phục hồi hệ phytoplankton.

Một nguyên tắc dễ nhớ là:

Tảo tàn nguy hiểm không chỉ vì mất một “nhà máy sản xuất oxy”, mà còn vì chính nhà máy đó trở thành một khối hữu cơ cần oxy để phân hủy.

Tài liệu tham khảo

1. FAO. Shrimp Culture: Pond Design, Operation and Management – Water Quality Management. Nội dung về nguồn oxy từ quang hợp, hô hấp ngày – đêm và ảnh hưởng của chất hữu cơ đến DO trong ao tôm.
2. Boyd, C.E. và cộng sự (2021). Aerator energy use in shrimp farming and means for improvement. Journal of the World Aquaculture Society. Nội dung về chu kỳ DO, phytoplankton, hô hấp và nhu cầu oxy do phân hủy xác tảo.
3. Factors driving low oxygen conditions in integrated rice-shrimp ponds. Aquaculture, 2019, 512, 734315. DOI: 10.1016/j.aquaculture.2019.734315. Nghiên cứu cho thấy sediment oxygen demand là một yếu tố quan trọng gây DO thấp và carbon từ sản xuất tảo trong cột nước có thể thúc đẩy nhu cầu oxy đáy.
4. FAO. Manual on Pond Culture of Penaeid Shrimp – Indicators of Trouble and Remedial Action. Nội dung về algal die-off, bloom phytoplankton quá dày và suy giảm oxy.
5. FAO. Manual on Pond Culture of Penaeid Shrimp – Oxygen. Nội dung về các thành phần tiêu thụ oxy trong ao, bao gồm tảo, vi khuẩn, detritus và đáy.
6. Alonso-Rodríguez, R. & Páez-Osuna, F. (2003). Nutrients, phytoplankton and harmful algal blooms in shrimp ponds: a review with special reference to the situation in the Gulf of California. Aquaculture, 219, 317–336. DOI: 10.1016/S0044-8486(02)00509-4.

Bài cùng chủ đề

Đang tải bài cùng chủ đề...

Bài mới nhất

Đang tải bài mới...