PHẦN 2. NHẬN BIẾT VÀ TRA CỨU TÔM BẤT THƯỜNG QUA TRIỆU CHỨNG

SỔ TAY NHẬN BIẾT, CHẨN ĐOÁN VÀ QUẢN LÝ BỆNH TRÊN TÔM

Hướng dẫn nhận biết dấu hiệu bất thường, xác định nguyên nhân, phòng bệnh và xử lý các vấn đề sức khỏe thường gặp trên tôm thẻ chân trắng và tôm sú.

PHẦN 2. NHẬN BIẾT VÀ TRA CỨU TÔM BẤT THƯỜNG QUA TRIỆU CHỨNG

Tôm không thể cho chúng ta biết nó đang khó chịu ở đâu, nhưng những thay đổi về sức ăn, cách bơi, màu sắc cơ thể, gan tụy, đường ruột, mang, cơ, vỏ và quá trình lột xác lại là những “tín hiệu” rất đáng chú ý.

Điều quan trọng là một triệu chứng có thể do nhiều nguyên nhân khác nhau. Tôm bỏ ăn chưa chắc đã mắc bệnh; tôm đỏ thân chưa thể kết luận bị bệnh đốm trắng; gan tụy nhạt màu cũng không đồng nghĩa chắc chắn với AHPND.

Vì vậy, phần này giúp bà con đi từ dấu hiệu nhìn thấy ngoài ao đến những nguyên nhân cần nghĩ đến, những yếu tố cần kiểm tra tiếp theo và phương pháp xác nhận khi cần thiết.

Chẩn đoán cuối cùng không nên dựa vào một dấu hiệu riêng lẻ mà cần kết hợp biểu hiện của đàn tôm, diễn biến sức ăn và tỷ lệ chết, tình trạng môi trường ao, lịch sử quản lý và kết quả xét nghiệm khi cần.

Dấu hiệu bất thường → Khoanh vùng nguyên nhân → Kiểm tra tôm và môi trường → Xét nghiệm khi cần → Xác định nguyên nhân → Lựa chọn biện pháp xử lý.

Hình 2.01. Nguyên tắc tra cứu tôm bất thường từ triệu chứng đến nguyên nhân.

Gợi ý sơ đồ: Quan sát tôm → Xác định triệu chứng → Kiểm tra môi trường → Khoanh vùng nguyên nhân → Xét nghiệm → Xử lý.

1. Tôm giảm ăn, bỏ ăn

Giảm ăn thường là một trong những tín hiệu sớm nhất cho thấy đàn tôm hoặc môi trường ao đang có sự thay đổi.

Bà con có thể nhận ra qua lượng thức ăn còn lại trong vó nhiều hơn bình thường, thời gian tôm ăn kéo dài hoặc tổng lượng thức ăn tiêu thụ của ao giảm rõ rệt. Nếu một đàn tôm vốn đang ăn khỏe bỗng giảm ăn nhanh trong một hoặc hai cữ liên tiếp thì càng cần chú ý.

Những nguyên nhân cần nghĩ đến:

• Thiếu oxy hòa tan, đặc biệt vào ban đêm và gần sáng.
• Nhiệt độ, pH hoặc độ mặn thay đổi mạnh.
• NH₃, NO₂⁻, H₂S hoặc chất lượng đáy ao có vấn đề.
• Tảo biến động mạnh hoặc tảo tàn.
• Tôm đang trong giai đoạn lột xác.
• Thức ăn kém chất lượng hoặc quản lý cho ăn chưa phù hợp.
• Các vấn đề của đường ruột và gan tụy.
• Bệnh truyền nhiễm như AHPND, WSSV, YHV và một số bệnh do vi khuẩn, virus khác.

Một điểm cần lưu ý ở bệnh đầu vàng là trong một số trường hợp, đàn tôm có thể tăng ăn bất thường trong thời gian ngắn trước khi giảm ăn nhanh và ngừng ăn. Vì vậy, không chỉ giảm ăn mà những thay đổi đột ngột về sức ăn theo cả hai chiều cũng cần được theo dõi.

Bà con nên kiểm tra: DO, pH, nhiệt độ, độ mặn, NH₃, NO₂⁻; đồng thời bắt tôm kiểm tra gan tụy, đường ruột, mang, vỏ, màu sắc cơ thể và phản xạ.

Cần nhớ: Giảm ăn là tín hiệu cảnh báo, không phải tên một bệnh.

Hình 2.02. Kiểm tra vó ăn giúp phát hiện sớm sự thay đổi sức ăn của đàn tôm.

Gợi ý hình ảnh: người nuôi kiểm tra vó ăn, lượng thức ăn còn lại và tình trạng tôm trong vó.

2. Tôm chậm lớn, còi cọc, phân đàn

Tôm được xem là chậm lớn khi tốc độ tăng trọng thấp hơn mong đợi trong một thời gian kéo dài. Khi chài kiểm tra, bà con có thể thấy đàn tôm có nhiều kích cỡ khác nhau, một số con phát triển tương đối bình thường nhưng một số khác nhỏ rõ rệt.

Những nguyên nhân cần nghĩ đến:

• Vi bào tử trùng Enterocytozoon hepatopenaei (EHP).
• IHHNV và các vấn đề liên quan đến tăng trưởng.
• Chất lượng hoặc tình trạng sức khỏe của con giống.
• Mật độ nuôi quá cao.
• Khẩu phần hoặc chất lượng thức ăn không phù hợp.
• Khả năng tiêu hóa và hấp thu dinh dưỡng kém.
• Chất lượng nước không ổn định kéo dài.
• NH₃, NO₂⁻ và các yếu tố gây stress kéo dài khác.

EHP đặc biệt đáng lưu ý khi tôm vẫn ăn nhưng tăng trưởng kém và mức độ phân cỡ trong đàn ngày càng rõ. Tuy nhiên, chỉ nhìn thấy tôm nhỏ hoặc phân đàn không đủ để kết luận nhiễm EHP. Cần kết hợp các dấu hiệu khác và xét nghiệm để xác nhận.

Hình 2.03. Hiện tượng phân đàn và chênh lệch kích thước trong cùng một ao nuôi.

Gợi ý hình ảnh: các cá thể tôm cùng giai đoạn nuôi nhưng có kích thước chênh lệch rõ rệt.

3. Tôm bơi lờ đờ, dạt bờ, nổi đầu

Đây là nhóm dấu hiệu cần được kiểm tra nhanh, đặc biệt khi nhiều con cùng xuất hiện bất thường trong một khoảng thời gian ngắn.

Nếu tôm tập trung gần mặt nước, mé bờ hoặc khu vực quạt nước, nhất là vào ban đêm và gần sáng, hãy kiểm tra oxy trước khi nghĩ đến thuốc trị bệnh.

Các nguyên nhân cần xem xét:

• Thiếu oxy hòa tan.
• Tảo tàn hoặc mật độ tảo quá cao.
• NH₃, NO₂⁻, H₂S hoặc chất lượng nước xấu.
• Biến động nhiệt độ, pH hoặc độ mặn.
• WSSV.
• YHV.
• TSV.
• Một số bệnh truyền nhiễm khác làm tôm suy yếu.

Nếu DO và các chỉ tiêu môi trường vẫn ở mức phù hợp nhưng tôm tiếp tục dạt bờ, bơi yếu, giảm ăn hoặc số lượng chết tăng, cần chuyển sang kiểm tra khả năng bệnh truyền nhiễm.

Hình 2.04. Tôm tập trung gần mặt nước hoặc khu vực quạt nước là dấu hiệu cần kiểm tra ngay oxy hòa tan.

Gợi ý hình ảnh: tôm tập trung bất thường ven bờ hoặc quanh khu vực tạo oxy.

4. Tôm đỏ thân, đỏ đuôi

Tôm đỏ thân là biểu hiện tương đối dễ nhìn thấy nhưng cũng là một trong những dấu hiệu dễ bị chẩn đoán nhầm.

Màu đỏ có thể xuất hiện trên toàn thân, tập trung ở đuôi, chân bơi hoặc một số vùng nhất định. Đây có thể là phản ứng của cơ thể khi tôm bị stress, tổn thương hoặc mắc một số bệnh.

Những nguyên nhân cần phân biệt gồm:

• Bệnh đốm trắng do WSSV.
• Hội chứng Taura do TSV, trong đó vùng đuôi và các phần phụ có thể đỏ rõ ở giai đoạn cấp.
• Một số trường hợp nhiễm khuẩn.
• DIV1.
• Stress môi trường hoặc các nguyên nhân khác.

Vì vậy, “đỏ thân” không đồng nghĩa với một bệnh cụ thể. Cần kiểm tra thêm đốm trắng trên vỏ, tình trạng mang, gan tụy, đường ruột, sức ăn, hoạt động của tôm và diễn biến tỷ lệ chết.

Hình 2.05. Một số dạng thay đổi màu đỏ ở thân, đuôi và phần phụ của tôm.

Gợi ý hình ảnh: so sánh tôm bình thường với tôm có biểu hiện đỏ thân hoặc đỏ đuôi; không gắn một dấu hiệu với duy nhất một bệnh.

5. Tôm đục cơ, trắng cơ

Ở tôm khỏe, phần cơ bụng thường có độ trong tương đối đồng đều. Khi cơ chuyển sang trắng hoặc đục, bà con cần quan sát vị trí bắt đầu, phạm vi tổn thương và mức độ lan rộng.

Nguyên nhân có thể liên quan đến:

• Hoại tử cơ truyền nhiễm do IMNV.
• Một số bệnh virus khác gây tổn thương cơ.
• Sốc nhiệt độ.
• Thay đổi độ mặn đột ngột.
• Thiếu oxy hoặc stress mạnh.
• Tổn thương cơ do thao tác, vận chuyển hoặc điều kiện nuôi.

Đục cơ do môi trường và tổn thương cơ do tác nhân truyền nhiễm có thể nhìn khá giống nhau. Nếu hiện tượng xuất hiện trên nhiều tôm hoặc đi kèm số lượng chết tăng, cần lấy mẫu để xác định nguyên nhân.

Hình 2.06. So sánh cơ bình thường và hiện tượng đục cơ, trắng cơ trên tôm.

Gợi ý hình ảnh: đánh dấu vùng cơ bụng bình thường và vùng chuyển sang trắng hoặc đục.

6. Tôm cong thân, co cơ

Tôm có thể co cứng hoặc cong thân khi chịu stress mạnh, đặc biệt sau khi bị bắt khỏi nước hoặc khi có sự chênh lệch lớn về nhiệt độ giữa nước ao và môi trường bên ngoài.

Nếu hiện tượng xuất hiện thường xuyên ngay trong ao, cần kiểm tra:

• Nhiệt độ và mức độ biến động nhiệt độ.
• Độ mặn.
• Khoáng và cân bằng ion.
• Oxy hòa tan.
• Chất lượng thức ăn.
• Tình trạng cơ và quá trình lột xác.
• Các bệnh có khả năng gây tổn thương hoặc biến dạng cơ.

Không nên nhìn một cá thể tôm cong thân rồi kết luận ngay là bệnh truyền nhiễm.

Hình 2.07. Biểu hiện cong thân, co cơ trên tôm và những yếu tố cần kiểm tra.

Gợi ý hình ảnh: tôm cong thân kèm các yếu tố nhiệt độ, độ mặn, khoáng, oxy và tình trạng cơ.

7. Tôm mềm vỏ, khó lột xác

Tôm vừa lột xác có vỏ mềm là hiện tượng sinh lý bình thường. Điều đáng lưu ý là vỏ mềm kéo dài, tôm lột xác không hoàn chỉnh hoặc số lượng tôm mềm vỏ trong đàn tăng bất thường.

Các yếu tố cần kiểm tra gồm:

• Độ kiềm.
• pH.
• Độ mặn.
• Thành phần khoáng và cân bằng ion của nước.
• Dinh dưỡng.
• Stress môi trường.
• Tình trạng gan tụy.
• Một số bệnh truyền nhiễm có biểu hiện mềm vỏ đi kèm.

Bà con cần phân biệt rõ giữa “tôm vừa lột nên vỏ mềm” và “tôm không thể làm cứng vỏ bình thường sau khi lột”.

Hình 2.08. Chu kỳ lột xác và quá trình hình thành lại lớp vỏ của tôm.

Gợi ý sơ đồ: trước lột xác → lột xác → sau lột → vỏ dần cứng trở lại.

8. Tôm đen mang, vàng mang, bẩn mang

Mang là cơ quan trao đổi khí trực tiếp với môi trường nước nên rất nhạy với những thay đổi của chất lượng nước và đáy ao.

Mang chuyển màu đen, nâu, vàng hoặc bám nhiều chất bẩn có thể liên quan đến:

• Chất hữu cơ và bùn đáy tích tụ.
• Chất rắn lơ lửng bám vào mang.
• Chất lượng nước kém.
• Một số khí hoặc hợp chất có độc tính trong môi trường.
• Vi khuẩn, nấm hoặc sinh vật bám.
• Tổn thương và phản ứng của mô mang.
• Một số bệnh truyền nhiễm.

Khi phát hiện mang bất thường, ngoài quan sát bằng mắt thường, nên soi tươi mẫu mang nếu có điều kiện để kiểm tra sinh vật bám và tình trạng bề mặt mang.

Hình 2.09. So sánh mang tôm bình thường và một số dạng mang đổi màu hoặc bám bẩn.

Gợi ý hình ảnh: mang bình thường – mang đen – mang vàng hoặc nâu – mang có nhiều chất bẩn hoặc sinh vật bám.

9. Tôm đóng rong, bám bẩn

Tôm bị “đóng rong” thường có bề mặt vỏ, chân, râu hoặc mang xuất hiện một lớp bẩn, nhớt hoặc những cấu trúc giống như “lông tơ”.

Một số sinh vật bám thường gặp có thể thuộc các nhóm như Zoothamnium, Epistylis, Vorticella và các sinh vật bám khác.

Tình trạng này thường liên quan đến:

• Nước có nhiều chất hữu cơ.
• Mật độ vi sinh vật và chất lơ lửng cao.
• Đáy ao xấu.
• Tôm yếu.
• Tôm chậm lột xác.

Khi sinh vật bám phát triển nhiều trên mang, khả năng trao đổi khí của tôm có thể bị ảnh hưởng, đặc biệt khi môi trường ao đồng thời có oxy hòa tan thấp.

Hình 2.10. Sinh vật bám trên vỏ, phụ bộ và mang của tôm.

Gợi ý hình ảnh: tôm có bề mặt đóng bẩn kết hợp ảnh soi tươi các nhóm sinh vật bám thường gặp.

10. Gan tụy nhạt màu, teo, sưng hoặc bất thường

Gan tụy là một trong những cơ quan quan trọng nhất cần quan sát khi kiểm tra sức khỏe tôm.

Gan tụy có thể thay đổi về kích thước, màu sắc, độ chắc và cấu trúc khi tôm mắc bệnh hoặc gặp các vấn đề về dinh dưỡng và môi trường.

Những nguyên nhân cần đặc biệt lưu ý gồm:

• AHPND.
• EHP.
• NHP.
• Một số bệnh virus.
• Nhiễm khuẩn.
• Dinh dưỡng và thức ăn.
• Stress môi trường kéo dài.

Trong AHPND, gan tụy có thể nhạt màu và teo, đồng thời đường ruột thường ít hoặc không có thức ăn. Tuy nhiên, gan tụy nhạt màu không đủ để kết luận AHPND.

Đây là nhóm dấu hiệu mà xét nghiệm tác nhân kết hợp với mô bệnh học có giá trị đặc biệt trong việc xác định nguyên nhân.

Hình 2.11. Vị trí gan tụy và một số dạng thay đổi hình thái gan tụy cần chú ý.

Gợi ý hình ảnh: gan tụy bình thường so với gan tụy nhạt màu, teo hoặc bất thường; hình ảnh chỉ có giá trị định hướng, không dùng riêng lẻ để kết luận bệnh.

11. Ruột rỗng, ruột đứt khúc

Đường ruột là một trong những bộ phận bà con có thể quan sát tương đối dễ ngay tại ao.

Khi tôm ăn tốt, đường ruột thường chứa thức ăn tương đối liên tục. Ruột rỗng hoặc lượng thức ăn trong ruột phân bố không đều cho thấy tôm đang ăn kém hoặc hoạt động tiêu hóa có vấn đề.

Nguyên nhân có thể liên quan đến:

• Tôm giảm hoặc bỏ ăn do môi trường.
• AHPND và các vấn đề của gan tụy.
• Rối loạn đường tiêu hóa.
• Một số bệnh truyền nhiễm.
• EHP và các vấn đề sức khỏe đi kèm.
• Chất lượng thức ăn và quản lý cho ăn.

Ruột đứt khúc không nên được xem là dấu hiệu đặc hiệu của EHP. Nếu nghi ngờ EHP, cần kết hợp tốc độ tăng trưởng, mức độ phân đàn, tình trạng gan tụy, các dấu hiệu khác và kết quả xét nghiệm.

Hình 2.12. So sánh đường ruột đầy thức ăn, đường ruột không liên tục và đường ruột rỗng trên tôm.

Gợi ý hình ảnh: tôm chụp từ mặt bên để quan sát rõ đường ruột từ vùng đầu ngực đến cuối bụng.

12. Phân trắng

Khi ao xuất hiện những dây phân màu trắng hoặc trắng vàng nổi trên mặt nước, tập trung ở góc ao, khu vực cuối dòng nước hoặc trên đường gom chất thải, bà con thường gọi hiện tượng này là phân trắng.

Điều cần hiểu là hội chứng phân trắng (White Feces Syndrome – WFS) không phải một bệnh có duy nhất một nguyên nhân.

Nhiều yếu tố đã được nghiên cứu có liên quan đến tình trạng này, trong đó có:

• EHP.
• Sự mất cân bằng hệ vi sinh đường ruột.
• Một số nhóm Vibrio.
• Các vấn đề của gan tụy và đường ruột.
• Điều kiện môi trường và quản lý ao.

Trong một số trường hợp, các cấu trúc bất thường liên quan đến biểu mô gan tụy và đường tiêu hóa có thể góp phần hình thành những sợi phân trắng quan sát được trong ruột hoặc ngoài ao.

Do nguyên nhân của hội chứng này khá phức tạp, không nên chỉ thấy phân trắng rồi áp dụng một công thức thuốc cố định cho mọi ao.

Hình 2.13. Dấu hiệu phân trắng trong ao và trong đường ruột tôm.

Gợi ý hình ảnh: dây phân trắng nổi trên mặt nước hoặc tập trung ở khu vực gom chất thải, kết hợp ảnh đường ruột tôm có biểu hiện bất thường.

13. Tôm chết rải rác

Một vài con tôm chết có thể khó nhận biết trong ao lớn. Tuy nhiên, nếu tôm chết xuất hiện hằng ngày và số lượng có xu hướng tăng, đó là tín hiệu không nên bỏ qua.

Tôm chết rải rác kéo dài có thể liên quan đến:

• Bệnh diễn tiến kéo dài hoặc mãn tính.
• IMNV và một số bệnh truyền nhiễm.
• Chất lượng nước không phù hợp kéo dài.
• NH₃, NO₂⁻ hoặc H₂S.
• Đáy ao xấu.
• Vấn đề dinh dưỡng.
• Nhiễm khuẩn thứ phát.

Bà con nên ghi lại số lượng, thời điểm và vị trí phát hiện tôm chết. Theo dõi xu hướng số lượng tôm chết qua từng ngày thường cung cấp nhiều thông tin hơn việc chỉ ghi nhận chung rằng “ao có tôm chết”.

Hình 2.14. Theo dõi diễn biến số lượng tôm chết theo thời gian.

Gợi ý biểu đồ: ngày nuôi trên trục ngang, số lượng hoặc tỷ lệ tôm chết trên trục đứng để nhận biết xu hướng tăng bất thường.

14. Tôm chết nhanh, tỷ lệ chết tăng bất thường

Đây là một trong những tình huống nguy hiểm nhất trong ao nuôi và cần được đánh giá theo hướng đồng thời kiểm tra sự cố môi trường và nguy cơ bệnh truyền nhiễm.

Nếu đàn tôm đang tương đối bình thường nhưng số lượng chết tăng nhanh trong thời gian ngắn, cần nghĩ đến hai nhóm nguyên nhân lớn:

1. Sự cố môi trường cấp tính.

2. Bệnh truyền nhiễm cấp tính.

14.1. Trước tiên, kiểm tra ngay môi trường

• Oxy hòa tan.
• pH và nhiệt độ.
• NH₃, NO₂⁻ và các yếu tố nguy cơ khác.
• Tình trạng tảo và màu nước.
• Hoạt động của quạt nước và hệ thống cấp oxy.
• Nguồn nước vừa được đưa vào ao.
• Hóa chất, chế phẩm hoặc sản phẩm vừa được sử dụng.
• Mưa lớn, nắng nóng hoặc những thay đổi thời tiết xảy ra gần thời điểm tôm bắt đầu chết.

14.2. Đồng thời kiểm tra khả năng bệnh truyền nhiễm

Những bệnh cần đặc biệt lưu ý tùy đối tượng tôm, vùng nuôi và tình hình dịch bệnh gồm:

• Bệnh đốm trắng – WSSV.
• Bệnh đầu vàng – YHV.
• Hoại tử gan tụy cấp – AHPND.
• Hội chứng Taura – TSV.
• DIV1.
• Các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm khác tùy đối tượng và khu vực nuôi.

Nếu nghi ngờ bệnh truyền nhiễm nguy hiểm, cần hạn chế việc chuyển nước, tôm, dụng cụ và vật liệu từ ao nghi bệnh sang các ao khác; đồng thời lấy mẫu phù hợp để xét nghiệm và thực hiện các biện pháp phòng, chống dịch theo hướng dẫn của cơ quan chuyên môn.

Hình 2.15. Quy trình kiểm tra khi tôm chết nhanh hoặc tỷ lệ chết tăng bất thường.

Gợi ý lưu đồ chia thành hai nhánh: “Kiểm tra môi trường ngay” và “Kiểm tra bệnh truyền nhiễm”, sau đó hội tụ tại bước xác định nguyên nhân và xử lý.

NGUYÊN TẮC TRA CỨU NHANH

Khi phát hiện tôm có dấu hiệu bất thường, bà con có thể ghi nhớ trình tự sau:

NHÌN TÔM → NHÌN NƯỚC → XEM LẠI NHỮNG GÌ VỪA THAY ĐỔI TRONG AO → KHOANH VÙNG NGUYÊN NHÂN → XÉT NGHIỆM KHI CẦN → MỚI QUYẾT ĐỊNH BIỆN PHÁP XỬ LÝ.

Một triệu chứng chỉ là manh mối, không phải kết luận cuối cùng.

Hình 2.16. Sơ đồ tra cứu nhanh khi phát hiện tôm bất thường trong ao.

Gợi ý thiết kế dạng infographic tổng kết: Nhìn tôm → Nhìn nước → Xem thay đổi trong ao → Khoanh vùng nguyên nhân → Xét nghiệm → Xử lý.