PHẦN 4. BỆNH DO VI KHUẨN

SỔ TAY NHẬN BIẾT, CHẨN ĐOÁN VÀ QUẢN LÝ BỆNH TRÊN TÔM

Hướng dẫn nhận biết dấu hiệu bất thường, xác định nguyên nhân, phòng bệnh và xử lý các vấn đề sức khỏe thường gặp trên tôm thẻ chân trắng và tôm sú.

PHẦN 4. BỆNH DO VI KHUẨN

Vi khuẩn hiện diện tự nhiên trong nước, bùn đáy, thức ăn và cả đường tiêu hóa của tôm. Vì vậy, phát hiện vi khuẩn trong ao không đồng nghĩa ao đang có bệnh.

Nhiều vi khuẩn chỉ trở thành vấn đề khi môi trường xấu đi, chất hữu cơ tích tụ, oxy hòa tan thấp, tôm bị stress hoặc sức khỏe suy giảm. Tuy nhiên, cũng có những chủng vi khuẩn mang các yếu tố độc lực đặc biệt có khả năng gây bệnh nghiêm trọng, điển hình là nhóm vi khuẩn gây bệnh hoại tử gan tụy cấp tính – AHPND.

Có thể hình dung đơn giản:

Vi khuẩn có hại + điều kiện thuận lợi + tôm suy yếu → nguy cơ bệnh tăng.

Hình 4.01. Mối quan hệ giữa chất lượng nước, chất hữu cơ, sức khỏe tôm và sự phát triển của vi khuẩn gây bệnh trong ao nuôi.

Gợi ý sơ đồ: thức ăn dư và chất hữu cơ tăng → chất lượng đáy và nước suy giảm → tôm stress → điều kiện thuận lợi cho vi khuẩn gây bệnh → nguy cơ bệnh tăng.

Một nguyên tắc quan trọng trong phần này là không nhìn thấy Vibrio rồi vội dùng kháng sinh. Cần xem xét loài hoặc chủng vi khuẩn, khả năng mang yếu tố độc lực, tình trạng đàn tôm, tổn thương, chất lượng môi trường và nguyên nhân thực sự trước khi quyết định biện pháp can thiệp.

1. Bệnh hoại tử gan tụy cấp tính – AHPND

1.1. Tác nhân

Bệnh hoại tử gan tụy cấp tính, tiếng Anh là Acute Hepatopancreatic Necrosis Disease (AHPND), từng được gọi trong giai đoạn đầu là Early Mortality Syndrome (EMS).

Tuy nhiên, hai khái niệm này không hoàn toàn đồng nghĩa. EMS là thuật ngữ ban đầu dùng để mô tả hiện tượng tôm chết sớm chưa rõ nguyên nhân, còn AHPND là bệnh đã được xác định rõ hơn về tác nhân và cơ chế gây tổn thương gan tụy.

Tác nhân AHPND đầu tiên được xác định là một số chủng Vibrio parahaemolyticus mang plasmid chứa các gen độc tố PirA và PirB. Sau đó, khả năng gây AHPND cũng được ghi nhận ở một số loài Vibrio khác khi chúng mang các yếu tố độc lực liên quan.

Điều này có nghĩa:

Có Vibrio parahaemolyticus trong ao chưa chắc có AHPND. Điều quan trọng là vi khuẩn đó có phải chủng mang các yếu tố độc lực có khả năng gây AHPND hay không.

Hình 4.02. Minh họa sự khác nhau giữa Vibrio thông thường và chủng Vibrio mang plasmid chứa gen độc tố PirA/PirB có khả năng gây AHPND.

Gợi ý sơ đồ: hai tế bào vi khuẩn đặt cạnh nhau, một chủng không mang plasmid độc lực và một chủng mang plasmid có gen PirA/PirB.

1.2. Bệnh gây tổn thương ở đâu?

Cơ quan chịu ảnh hưởng đặc biệt quan trọng trong AHPND là gan tụy.

Gan tụy của tôm đảm nhiệm nhiều chức năng quan trọng liên quan đến tiêu hóa, hấp thu, chuyển hóa và dự trữ dinh dưỡng. Khi cơ quan này bị tổn thương nặng, khả năng tiêu hóa và hấp thu thức ăn suy giảm nhanh, khiến tôm giảm ăn, yếu và có thể chết.

1.3. Dấu hiệu bà con có thể quan sát

Tôm mắc AHPND có thể xuất hiện một hoặc nhiều biểu hiện:

• Giảm ăn hoặc bỏ ăn.
• Bơi yếu, lờ đờ.
• Dạ dày và đường ruột ít hoặc không có thức ăn.
• Vỏ mềm.
• Gan tụy nhạt màu.
• Gan tụy teo nhỏ.
• Số lượng tôm chết tăng nhanh trong những trường hợp bệnh nặng.

Hình 4.03. So sánh gan tụy và đường ruột của tôm khỏe với tôm có biểu hiện nghi AHPND.

Gợi ý hình ảnh: tôm khỏe có gan tụy rõ, đường ruột có thức ăn; tôm nghi bệnh có gan tụy nhạt hoặc teo và đường tiêu hóa ít thức ăn.

Ở tôm khỏe, gan tụy thường có hình dạng và cấu trúc tương đối rõ, trong khi đường ruột chứa thức ăn tương ứng với tình trạng bắt mồi. Ở tôm bệnh nặng, gan tụy có thể teo, nhạt màu và đường tiêu hóa gần như rỗng.

Hình 4.04. Tôm nghi AHPND với gan tụy nhạt màu, teo và đường tiêu hóa rỗng.

Gợi ý hình ảnh: chụp mặt bên để quan sát đồng thời gan tụy, dạ dày và đường ruột.

1.4. Một điều rất dễ nhầm

Gan tụy nhạt màu không đồng nghĩa với AHPND.

EHP, NHP, tình trạng tôm bỏ ăn kéo dài, dinh dưỡng không phù hợp, stress môi trường và nhiều vấn đề sức khỏe khác cũng có thể làm gan tụy thay đổi về màu sắc hoặc kích thước.

Vì vậy, có thể ghi nhớ theo trình tự:

Gan tụy teo hoặc nhạt màu + đường ruột ít thức ăn + tôm giảm ăn hoặc chết tăng → nghi ngờ AHPND → lấy mẫu xét nghiệm và đánh giá tổn thương → mới kết luận.

Không nên bỏ qua bước xác nhận bằng xét nghiệm.

1.5. Khi nào bệnh thường xuất hiện?

AHPND được biết đến nhiều vì có thể gây thiệt hại ở giai đoạn tương đối sớm của vụ nuôi. Tuy nhiên, không nên hiểu rằng bệnh chỉ có thể xảy ra trong 30 hoặc 35 ngày đầu.

Tuổi tôm là thông tin hỗ trợ chẩn đoán, không phải tiêu chí để loại trừ AHPND.

1.6. Chẩn đoán

Việc xác định AHPND cần tập trung vào sự hiện diện của chủng vi khuẩn có khả năng gây bệnh và các gen độc lực liên quan, đồng thời kết hợp với biểu hiện của đàn tôm và tổn thương đặc trưng của gan tụy.

PCR hoặc qPCR phát hiện các gen độc lực liên quan và mô bệnh học là những công cụ quan trọng trong chẩn đoán AHPND.

Hình 4.05. Tổn thương gan tụy trong AHPND và nguyên tắc lấy mẫu phục vụ xét nghiệm.

Gợi ý hình ảnh: kết hợp ảnh mô học gan tụy với sơ đồ vị trí lấy mẫu tôm phục vụ PCR/qPCR và mô bệnh học.

1.7. Phòng và kiểm soát

Không có một loại thảo dược, probiotic, hóa chất hoặc sản phẩm đơn lẻ nào nên được xem là “thuốc đặc trị AHPND”.

Các biện pháp quan trọng hơn gồm:

• Sử dụng con giống có nguồn gốc rõ ràng và được kiểm soát các tác nhân quan trọng.
• Kiểm soát nguồn nước cấp.
• Quản lý lượng thức ăn theo sức ăn thực tế.
• Hạn chế tích tụ chất hữu cơ và quản lý đáy ao.
• Duy trì oxy hòa tan phù hợp.
• Quản lý mật độ và sinh khối phù hợp với khả năng của hệ thống.
• Kiểm soát việc di chuyển tôm, nước và dụng cụ giữa các ao.
• Theo dõi thường xuyên sức ăn, gan tụy và đường ruột.
• Lấy mẫu xét nghiệm khi xuất hiện dấu hiệu nghi ngờ.

Một số chủng Bacillus, chế phẩm sinh học, thảo dược và các hoạt chất tự nhiên đã cho thấy tiềm năng trong nhiều nghiên cứu thực nghiệm. Tuy nhiên, kết quả trong phòng thí nghiệm hoặc điều kiện thử nghiệm có kiểm soát không đồng nghĩa chắc chắn sẽ đạt hiệu quả tương tự trong ao nuôi thương phẩm.

Vì vậy, không nên lấy một tỷ lệ sống hoặc mức giảm vi khuẩn từ một nghiên cứu thực nghiệm để xem như hiệu quả điều trị chắc chắn ngoài thực tế.

2. Bệnh do Vibrio – Vibriosis

2.1. Vibrio là gì?

Vibrio là nhóm vi khuẩn phổ biến trong môi trường nước mặn và nước lợ. Nhiều loài có thể hiện diện trong nước, bùn đáy, động vật thủy sinh và đường tiêu hóa của tôm mà không nhất thiết gây bệnh.

Các loài thường được nhắc đến trong bệnh trên tôm gồm:

• Vibrio parahaemolyticus.
• Vibrio alginolyticus.
• Vibrio harveyi.
• Vibrio vulnificus.
• Và nhiều loài Vibrio khác.

Nhưng cần nhớ:

Không phải Vibrio nào cũng gây bệnh và không phải cứ phát hiện hoặc đếm thấy Vibrio là ao tôm đang mắc bệnh.

Khả năng gây bệnh phụ thuộc vào loài, chủng, yếu tố độc lực, mật độ vi khuẩn, tình trạng sức khỏe của tôm và điều kiện môi trường.

2.2. Dấu hiệu

Tôm bị bệnh do Vibrio có thể xuất hiện:

• Giảm ăn.
• Bơi yếu.
• Cơ thể chuyển màu đỏ hoặc hồng.
• Xuất hiện tổn thương trên vỏ.
• Vùng tổn thương có thể chuyển nâu hoặc đen do phản ứng melan hóa.
• Mòn hoặc tổn thương phần phụ.
• Mang bẩn hoặc tổn thương.
• Tăng trưởng kém.
• Chết rải rác hoặc tăng nhanh tùy mức độ bệnh.

Hình 4.06. Một số biểu hiện có thể gặp ở tôm bị bệnh do Vibrio: đỏ thân, tổn thương vỏ và phần phụ.

Gợi ý hình ảnh: tôm có vùng vỏ tổn thương, melan hóa, phần phụ mòn hoặc cơ thể đỏ; đặt cạnh tôm bình thường để so sánh.

2.3. Vì sao Vibrio thường trở thành vấn đề khi ao xấu?

Thức ăn dư, phân tôm, xác tảo và các chất hữu cơ khác tạo nguồn dinh dưỡng cho nhiều nhóm vi sinh vật trong ao.

Khi chất hữu cơ tích tụ đồng thời với oxy thấp, đáy ao suy giảm và tôm chịu stress, sự cân bằng giữa tôm – môi trường – hệ vi sinh vật có thể bị phá vỡ, tạo điều kiện cho các chủng có khả năng gây bệnh phát triển hoặc gây tổn thương trên tôm.

Hình 4.07. Chuỗi diễn biến làm tăng nguy cơ bệnh do vi khuẩn trong ao nuôi.

Gợi ý sơ đồ: thức ăn dư → chất hữu cơ tăng → đáy ao xấu → chất lượng nước biến động → tôm stress → tăng nguy cơ bệnh do vi khuẩn.

Vì vậy, quản lý Vibrio không đơn giản là tìm cách tiêu diệt toàn bộ vi khuẩn trong ao. Điều quan trọng hơn là duy trì hệ thống nuôi ổn định, giảm lượng hữu cơ dư thừa, giữ oxy phù hợp và hạn chế điều kiện thuận lợi cho các chủng gây bệnh phát triển.

3. Bệnh phát sáng

Bệnh phát sáng đặc biệt đáng chú ý ở trại sản xuất giống và giai đoạn ấu trùng, hậu ấu trùng, nơi tôm còn nhỏ và khả năng chịu đựng biến động môi trường tương đối thấp.

3.1. Tác nhân

Hiện tượng phát sáng thường liên quan đến các vi khuẩn phát quang thuộc nhóm Vibrio, trong đó Vibrio harveyi là một trong những loài được nhắc đến nhiều.

3.2. Dấu hiệu dễ nhận biết

Trong điều kiện tối, kỹ thuật viên có thể quan sát thấy:

• Nước trong bể có hiện tượng phát sáng.
• Ấu trùng hoặc hậu ấu trùng có thể phát sáng.
• Tôm giảm hoạt động hoặc bắt mồi kém.
• Tỷ lệ sống giảm.

Hình 4.08. Hiện tượng phát quang trong bể ương tôm liên quan đến vi khuẩn phát sáng.

Gợi ý hình ảnh: bể ương hoặc mẫu nước được quan sát trong điều kiện tối, thể hiện rõ vùng phát quang.

Hình 4.09. So sánh bể ương bình thường và bể xuất hiện hiện tượng phát sáng khi quan sát trong điều kiện tối.

Gợi ý hình ảnh: hai bể hoặc hai mẫu nước chụp trong cùng điều kiện để dễ đối chiếu.

3.3. Kiểm soát

Các biện pháp cần tập trung vào quản lý tổng thể hệ thống sản xuất giống:

• Vệ sinh và khử trùng hệ thống phù hợp giữa các đợt sản xuất.
• Kiểm soát chất lượng nước đầu vào.
• Kiểm soát chất lượng và vệ sinh của thức ăn, đặc biệt thức ăn tươi sống.
• Quản lý mật độ ương.
• Hạn chế tích tụ chất hữu cơ.
• Theo dõi diễn biến vi khuẩn và sức khỏe ấu trùng trong hệ thống.

4. Bệnh hoại tử gan tụy nhiễm trùng – NHP

4.1. Tác nhân

Bệnh Necrotizing Hepatopancreatitis (NHP) do vi khuẩn nội bào bắt buộc Hepatobacter penaei gây ra.

Khác với nhiều Vibrio sống tự do trong môi trường, H. penaei sống và nhân lên bên trong tế bào của vật chủ.

4.2. Dấu hiệu

Tôm mắc NHP có thể xuất hiện:

• Giảm ăn.
• Tăng trưởng kém.
• Vỏ mềm.
• Cơ thể gầy.
• Phần bụng mỏng.
• Gan tụy teo.
• Gan tụy có màu sắc hoặc cấu trúc bất thường.
• Tôm yếu và chết kéo dài.

Hình 4.10. Tôm mắc NHP với biểu hiện cơ thể gầy, vỏ mềm và gan tụy teo.

Gợi ý hình ảnh: tôm khỏe và tôm nghi bệnh đặt cạnh nhau để so sánh hình dạng cơ thể và vùng gan tụy.

Gan tụy là cơ quan tổn thương chính của bệnh.

Hình 4.11. So sánh gan tụy bình thường và gan tụy bị teo, biến đổi ở tôm mắc NHP.

Gợi ý hình ảnh: cận cảnh gan tụy của tôm khỏe và tôm nghi bệnh, có chú thích vị trí.

4.3. Môi trường và nguy cơ bệnh

Các đợt NHP đã được ghi nhận có liên quan đến những điều kiện môi trường như nhiệt độ và độ mặn cao kéo dài.

Tuy nhiên, không nên biến các giá trị nhiệt độ hoặc độ mặn được ghi nhận trong một nghiên cứu thành ranh giới tuyệt đối để kết luận ao sẽ hoặc không phát bệnh.

Những thông số này nên được xem là yếu tố nguy cơ hỗ trợ đánh giá, không phải ngưỡng chẩn đoán.

4.4. Phòng bệnh

Các biện pháp quan trọng gồm:

• Sử dụng con giống có nguồn gốc và tình trạng sức khỏe rõ ràng.
• Vệ sinh và chuẩn bị ao phù hợp giữa các vụ nuôi.
• Quản lý chất hữu cơ và bùn đáy.
• Kiểm soát nguồn nước.
• Hạn chế đưa tôm, nước, dụng cụ và vật liệu có nguy cơ từ ao bệnh sang ao khỏe.
• Theo dõi chặt chẽ sức khỏe đàn tôm và môi trường trong những giai đoạn nhiệt độ, độ mặn hoặc các yếu tố stress tăng cao.

BÀ CON CẦN NHỚ

• Có Vibrio trong ao chưa chắc tôm đang mắc bệnh.
• Có Vibrio parahaemolyticus chưa chắc là AHPND.
• Gan tụy nhạt màu chưa chắc là AHPND.
• Đỏ thân, tổn thương vỏ hay chết rải rác không phải dấu hiệu riêng của bệnh do vi khuẩn.
• Không nên sử dụng kháng sinh chỉ dựa trên một triệu chứng hoặc kết quả đếm vi khuẩn đơn lẻ.

Muốn xử lý đúng bệnh do vi khuẩn, cần nhìn cả con tôm, môi trường ao, tổn thương và tác nhân gây bệnh – không chỉ nhìn vào tên một loài vi khuẩn.