Khi giá ngô tăng hoặc khoai lang khó mua, nhiều người nuôi dúi tìm đến sắn, cám gạo hay các nguyên liệu sẵn có tại địa phương. Ý tưởng tận dụng nguồn thức ăn gần trại có thể giúp giảm chi phí vận chuyển, nhưng thay một nguyên liệu không đơn giản là lấy cùng một cân thức ăn mới đổi cho một cân thức ăn cũ.
Mỗi nguyên liệu có lượng nước, chất dinh dưỡng và nguy cơ khác nhau. Củ sắn có thể chứa chất sinh ra xyanua; cám gạo dễ hỏng nếu bảo quản kém; đậu nành cung cấp nhiều đạm nhưng cần được chế biến thích hợp. Một công thức dùng được cho gà, lợn hoặc trại khác cũng không tự động phù hợp với loài dúi và đàn đang nuôi.
Mục tiêu của bài viết là giúp người nuôi chọn nguyên liệu, đánh giá rủi ro và theo dõi phản ứng của đàn. Tên bài nói đến tăng trưởng nhanh, nhưng không có loại thức ăn đơn lẻ nào bảo đảm dúi lớn nhanh. Tốc độ tăng trưởng còn chịu ảnh hưởng của loài, tuổi, sức khỏe, nguồn giống, điều kiện chuồng và toàn bộ khẩu phần.
| Nguyên liệu | Vai trò cần lưu ý | Kiểm tra trước khi dùng |
|---|---|---|
| Cám gạo | Cung cấp năng lượng và các chất khác; thành phần thay đổi | Nguồn gốc, độ mới, độ ẩm và dấu hiệu hư hỏng |
| Sắn | Chủ yếu cung cấp năng lượng | Quy trình chế biến và chất lượng lô; nguy cơ sinh xyanua |
| Đậu nành | Là nguồn đạm và chất béo | Loại sản phẩm, cách xử lý và sự phù hợp với khẩu phần |
Thức ăn giàu tinh bột có vai trò gì?
Tinh bột là một nguồn cung cấp năng lượng. Trong khẩu phần, ngô, khoai lang và một số sản phẩm từ sắn có thể đóng góp năng lượng theo những mức khác nhau. Nhưng vật nuôi còn cần đạm, chất béo, khoáng, vitamin, nước và thành phần xơ phù hợp. Tăng một nguyên liệu giàu tinh bột mà bỏ qua các phần còn lại có thể làm khẩu phần mất cân đối.
Với dúi, cần chú ý cả tập tính ăn và đặc điểm tiêu hóa của loài đang nuôi. Không nên suy từ việc một nguyên liệu giàu năng lượng sang kết luận rằng chỉ cần tăng lượng nguyên liệu đó là vật nuôi sẽ tăng cân tốt hơn. Con ăn nhiều hơn chưa chắc tiêu hóa tốt hơn, và tăng cân không đồng nghĩa với có sức khỏe hay khả năng sinh sản tốt.
Nhìn giá theo lượng chất khô, không chỉ theo cân mua
Khoai lang tươi chứa nhiều nước, còn cám khô hay sắn lát khô thường chứa ít nước hơn. Một cân nguyên liệu tươi vì vậy không cung cấp cùng lượng chất khô như một cân nguyên liệu khô. Chất khô là phần còn lại sau khi loại nước; trong đó mới có tinh bột, đạm, xơ và các chất khác.
Ví dụ minh họa: nếu một mẫu nguyên liệu tươi giả sử chứa 70% nước, 1 kg chỉ có khoảng 300 g chất khô. Một mẫu nguyên liệu khô giả sử chứa 10% nước, 1 kg có khoảng 900 g chất khô. Hai con số này chỉ phục vụ phép tính, không phải kết quả phân tích của mọi lô khoai hay cám.
Nhưng so theo chất khô vẫn chưa đủ để lập khẩu phần. Hai loại có cùng 300 g chất khô có thể khác nhau nhiều về đạm, xơ, khoáng và khả năng tiêu hóa. Người nuôi cần xem thành phần được công bố hoặc kết quả phân tích khi có, đồng thời tính hao hụt khi sơ chế, bảo quản và lượng dúi bỏ lại.
Cám gạo: kiểm tra nguồn và độ mới
Cám gạo là sản phẩm thu được trong quá trình xay xát gạo. Thành phần thay đổi theo nguyên liệu và cách xay; cám mịn, cám có nhiều trấu và các sản phẩm mang tên thương mại khác nhau không nên được coi là giống hệt nhau. Cám gạo không chỉ có tinh bột mà còn có chất béo, đạm, xơ và khoáng với tỷ lệ thay đổi.
Hãy mua từ nơi có thông tin rõ về nguyên liệu, ngày sản xuất và cách bảo quản. Kiểm tra bao bì, mùi và tình trạng thực tế: lô bị ẩm vón, có mùi ôi, mùi mốc, sâu mọt hoặc lẫn tạp chất bất thường không nên dùng. Nếu một bao có dấu hiệu hỏng, không trộn vào mẻ thức ăn tốt để “pha loãng”.
Mùi bình thường hay màu đẹp không chứng minh nguyên liệu chắc chắn không có độc tố nấm mốc. Nguy cơ có thể xuất hiện trước khi mắt thường nhận ra. Khi có nghi ngờ về chất lượng, nhất là với lô lớn hoặc đàn có dấu hiệu bất thường, nên dừng sử dụng và tham khảo nơi có khả năng lấy mẫu, kiểm tra.
Bảo quản cám trong bao kín phù hợp, trên kệ cách nền, tránh nước mưa và chuột. Xếp sao cho kiểm tra được từng lô, ghi ngày nhận và ưu tiên dùng lô cũ còn đạt chất lượng trước. Không dự trữ quá lâu chỉ vì mua được giá rẻ, đặc biệt khi kho nóng ẩm.
Sắn và nguy cơ sinh xyanua
Sắn có chứa các chất gọi là glycoside sinh xyanua. Khi mô củ bị nghiền, cắt hoặc xử lý, phản ứng có thể tạo ra hydro xyanua, một chất độc. Hàm lượng và mức rủi ro khác nhau theo giống sắn, bộ phận cây, điều kiện trồng và quá trình chế biến.
Tài liệu của FAO về chế biến sắn làm thức ăn cho thấy quá trình chế biến có thể làm giảm chất liên quan đến xyanua, nhưng mức giảm phụ thuộc vào nguyên liệu và phương pháp. Kết quả ở một quy trình hay một loài vật nuôi không phải bằng chứng rằng mọi loại sắn tự ngâm, luộc hoặc phơi đều an toàn cho dúi.
Vì vậy, không cho rằng sắn sống, sắn có vị không đắng, nước ngâm trong, hay lát sắn đã khô đều chắc chắn an toàn. Mùi và vị không thay thế được kiểm tra. Không dùng củ không rõ giống, nguyên liệu mốc hoặc phụ phẩm không rõ quá trình xử lý để thử trực tiếp trên cả đàn.
Với trại không có quy trình chế biến được kiểm soát và không có cách kiểm tra phù hợp, lựa chọn thận trọng là không tự chế sắn làm thức ăn cho dúi. Nếu sử dụng sản phẩm sắn thương mại, cần hỏi nhà cung cấp về nguyên liệu, quy trình, chỉ tiêu chất lượng và mục đích sử dụng; đồng thời hỏi chuyên gia xem sản phẩm có phù hợp với loài và khẩu phần của trại hay không.
Không tự đặt một thời gian luộc, phơi hay ngâm chung cho mọi lô rồi kết luận đã khử hết độc. Nước thải và phụ phẩm từ quá trình xử lý cũng cần được quản lý an toàn, không đưa trở lại máng uống hay để vật nuôi khác tiếp cận. Khu chế biến phải thông thoáng và tuân thủ hướng dẫn an toàn phù hợp.
Sắn lát khô có thay thế hoàn toàn ngô được không?
Một bao sắn lát khô có thể thuận tiện vận chuyển, nhưng chữ “khô” chỉ nói về trạng thái của sản phẩm. Nó không cho biết chắc hàm lượng chất sinh xyanua còn lại, mức nấm mốc, thành phần dinh dưỡng hay mức phù hợp cho dúi. Cần xem cả hồ sơ chất lượng lẫn tình trạng bảo quản.
Củ sắn chủ yếu cung cấp năng lượng và thường nghèo đạm hơn nhiều nguyên liệu giàu đạm. FAO thảo luận về việc cân bằng dinh dưỡng khi sử dụng sắn trong thức ăn chăn nuôi; đó là hướng dẫn cho chăn nuôi nói chung, không phải công thức riêng cho dúi.
Nếu thay toàn bộ ngô bằng sắn chỉ dựa vào giá, khẩu phần có thể thiếu cân đối. Cũng không nên tự bù bằng cách đổ thêm thật nhiều đậu hoặc premix khoáng, vì lượng cần dùng phụ thuộc thành phần toàn bộ thức ăn. Khi chưa có công thức và nguyên liệu được xác minh, không nên tuyên bố thay hoàn toàn là tương đương.
Với sản phẩm được chuyên gia đánh giá là phù hợp, trại vẫn cần ghi rõ tên, lô, thành phần, nhà cung cấp và cách theo dõi khi sử dụng. Bất kỳ sự thay đổi nào cũng nên gắn với khả năng nhận biết và xử lý sớm thức ăn thừa hoặc dấu hiệu sức khỏe bất thường.
Đậu nành là nguồn đạm, không phải nguyên liệu tinh bột tương đương
Đậu nành và các sản phẩm từ đậu nành thường được quan tâm vì cung cấp đạm và chất béo. Chúng không thể được xem như một loại sắn hay khoai để thay ngang bằng chỉ theo khối lượng. Thành phần khác nhau giữa hạt nguyên, khô dầu và sản phẩm đã xử lý.
Đậu nành sống có các yếu tố có thể làm giảm khả năng tiêu hóa, trong đó có chất ức chế men tiêu hóa đạm. Xử lý nhiệt phù hợp có thể làm giảm một số yếu tố này, nhưng xử lý chưa đủ hoặc quá mức đều có thể ảnh hưởng chất lượng. Không nên dùng đậu sống, mốc hay bột tự chế không rõ mức xử lý chỉ vì được gọi là “đậu nành non”.
Hãy hỏi nhà cung cấp sản phẩm được sản xuất cho mục đích gì, thành phần và hướng dẫn sử dụng ra sao. Sản phẩm cho người hoặc cho loài vật nuôi khác không tự động thích hợp với dúi, nhất là nếu có muối, gia vị, phụ gia hay thành phần không rõ.
Khi phối hợp nguyên liệu giàu đạm vào khẩu phần, cần xét lượng đạm đã có từ các nguồn khác. Bổ sung tùy ý không bảo đảm tăng trưởng; nó có thể làm khẩu phần mất cân đối, tăng chi phí và khiến việc tìm nguyên nhân khi vật nuôi có vấn đề trở nên khó hơn.
Có nên tự trộn và ép viên?
Tự trộn giúp chủ động nguyên liệu, nhưng cũng đặt trách nhiệm kiểm soát chất lượng lên người nuôi. Một máy ép không tự làm nguyên liệu mốc trở nên an toàn, không bảo đảm loại hết chất độc và không tự cân bằng dinh dưỡng. Viên trông đều và cứng cũng không chứng minh thức ăn phù hợp.
Trước khi trộn, cần có công thức được xây dựng cho loài, giai đoạn nuôi và nguyên liệu thực tế. Công thức phải tính cả độ ẩm, nguồn đạm, xơ, khoáng và vitamin, chứ không chỉ cộng các loại bột đến đủ 100 kg. Nếu thiếu dữ liệu dinh dưỡng đáng tin cậy cho dúi, hãy trao đổi với chuyên gia thay vì lấy công thức của gà hoặc lợn rồi đổi tên.
Cân riêng từng nguyên liệu bằng dụng cụ phù hợp, ghi mã lô và lượng dùng. Nguyên liệu số lượng rất nhỏ cần được phân tán đều theo quy trình được tư vấn; trộn không đều có thể khiến con này nhận nhiều hơn con khác. Không thêm thuốc, chất kích thích hoặc phụ gia không rõ nguồn gốc vào thức ăn tự trộn.
Dụng cụ phải sạch và khô; thức ăn đã ép cần được làm nguội, bảo quản phù hợp để hạn chế hút ẩm và hỏng. Ghi ngày trộn và lượng sản xuất. Nếu thức ăn có dấu hiệu bất thường, dừng cấp, giữ lại thông tin lô và trao đổi với người có chuyên môn.
Thay thức ăn theo cách có thể theo dõi
Trước khi đổi, ghi tình trạng đàn: nhóm tuổi, số con, loại thức ăn đang dùng, lượng cấp, lượng còn lại và các vấn đề sức khỏe đang có. Kiểm tra nước uống, độ sạch máng và điều kiện chuồng để các thay đổi khác không làm rối việc theo dõi.
Chỉ xem xét thay bằng nguyên liệu đã được đánh giá phù hợp. Nên trao đổi với chuyên gia về mức và cách chuyển tiếp, nhất là với con non, con mang thai, con đang nuôi con hoặc con có tiền sử bệnh. Không có một tỷ lệ thay thế hay số ngày chuyển đổi được chứng minh phù hợp cho mọi loài dúi và mọi loại thức ăn.
Khi bắt đầu, ghi rõ chuồng nào nhận thức ăn mới, chuồng nào còn dùng thức ăn cũ, lượng thực tế cấp và thức ăn còn lại. Tránh chọn một nhóm đang bệnh làm đối chứng với nhóm khỏe rồi kết luận do thức ăn. Nếu có thể, theo dõi các nhóm tương đối giống nhau về tuổi và điều kiện nuôi.
Quan sát lượng ăn, phân, hoạt động và tình trạng cơ thể. Cân định kỳ bằng phương pháp an toàn, dùng cùng loại cân và ghi ngày. Một lần cân tăng hay giảm chưa đủ để kết luận; cần xem xu hướng và các thay đổi khác. Không ép bắt hoặc cân quá thường xuyên nếu làm vật nuôi căng thẳng.
Khi nào phải dừng và tìm hỗ trợ?
Nếu xuất hiện nhiều con bỏ ăn, tiêu chảy, yếu, thở bất thường hoặc chết sau khi đổi thức ăn, dừng cấp lô nghi ngờ và liên hệ thú y. Giữ thông tin về lô thức ăn, thời điểm sử dụng, số chuồng bị ảnh hưởng và mẫu còn lại theo hướng dẫn của người kiểm tra. Không tiếp tục cho ăn để xem “liệu có quen dần không”.
Các dấu hiệu trên có thể do thức ăn, bệnh, nước, môi trường hoặc nhiều nguyên nhân cùng lúc. Không thể chẩn đoán ngộ độc xyanua chỉ bằng một biểu hiện chung. Khi nghi ngờ phơi nhiễm sắn hoặc ngộ độc khác, báo rõ loại nguyên liệu và thời gian sử dụng để người có chuyên môn xử lý khẩn cấp.
Không tự cho dùng thuốc hay một hỗn hợp được quảng cáo là giải độc. Đặc biệt, không trộn lẫn lô nghi ngờ với thức ăn tốt để sử dụng hết. Việc lưu mẫu và bao bì có thể hỗ trợ truy tìm nguyên nhân, nhưng cách lấy, bảo quản và gửi mẫu nên theo hướng dẫn của đơn vị xét nghiệm.
Sau sự cố, kiểm tra cả nơi cất giữ, nguồn nước, thay đổi thời tiết và lịch chăm sóc. Chỉ đưa thức ăn trở lại khi đã có cơ sở về chất lượng và phương án theo dõi phù hợp. Một kết luận vội vàng có thể khiến trại bỏ sót nguyên nhân thật.
Tính hiệu quả bằng số liệu của chính trại
Giả sử hai lô thức ăn có chi phí mua và chế biến khác nhau, người nuôi cần ghi không chỉ số tiền mà còn lượng được ăn, lượng bỏ đi, mức tăng khối lượng và số ngày theo dõi. Có thể tính chi phí thức ăn trên lượng tăng khối lượng của nhóm, nhưng phải ghi rõ đó là phép tính nội bộ trong điều kiện cụ thể.
Ví dụ minh họa: một nhóm tiêu thụ thức ăn trị giá 600.000 đồng và tăng tổng cộng 10 kg trong kỳ theo dõi. Chi phí thức ăn tính đơn giản là 60.000 đồng cho mỗi kg tăng khối lượng; con số này chưa tính giống, điện, công lao động, hao hụt, thú y và các chi phí khác. Nó không phải giá thành toàn bộ hay lợi nhuận.
Khi so sánh với giai đoạn trước, xem các nhóm có cùng tuổi, số con, thời gian nuôi và điều kiện tương tự hay không. Giá thức ăn thấp hơn nhưng lượng bỏ nhiều, tăng trưởng kém hoặc phải xử lý thêm có thể không mang lại lợi ích. Ngược lại, một lô giá cao hơn có thể đáng cân nhắc nếu chất lượng ổn định và phù hợp.
Bài mới nhất
Đang tải bài mới...
0 nhận xét:
Đăng nhận xét