Tưới phun mưa tại gốc đưa nước qua các đầu phun nhỏ bố trí gần cây, làm ướt một phần diện tích đất quanh vùng rễ. Khi thiết kế và vận hành phù hợp, hệ thống giúp giảm việc kéo ống, kiểm soát lượng nước tốt hơn và thuận tiện chia khu tưới.
Tuy nhiên, mua béc rồi nối vào ống chưa đủ tạo thành một hệ thống hiệu quả. Đầu phun cuối tuyến có thể yếu, nước có thể rơi ngoài vùng cần tưới hoặc chảy tràn trước khi thấm. Một vườn lắp thiết bị mới vẫn có thể thiếu nước ở một số cây và thừa ở những cây khác.
Muốn đánh giá đúng, cần xem cả nguồn nước, áp lực, phân bố vùng ướt, công bảo dưỡng và chi phí vận hành. Tỷ lệ tiết kiệm phải được đo tại vườn trong điều kiện so sánh rõ ràng, không lấy từ lời giới thiệu thiết bị.
1. Phân biệt phun tại gốc với phun phủ toàn vườn
Phun tại gốc là tưới cục bộ. Nước được bố trí để phục vụ vùng rễ của từng cây hoặc nhóm cây, thay vì cố làm ướt toàn bộ không gian phía trên tán.
Phun mưa trên tán hoặc dùng béc lớn có cách phân bố, ảnh hưởng của gió và nhu cầu áp lực khác. Không nên gọi chung tất cả là phun mưa rồi dùng cùng định mức.
Quy trình thâm canh của WASI năm 2020 cũng tách tưới phun mưa tại gốc thành một phương pháp riêng khi nêu lượng nước. [1] Người trồng cần xác định thiết bị đang lắp thực sự thuộc phương án nào.
Với phun tại gốc, mục tiêu không phải làm lá ướt đẹp mắt. Cần tạo vùng đất ẩm phù hợp với rễ và khả năng giữ nước. Đầu phun bị lá, cỏ hoặc thân chắn có thể làm nước tập trung lệch dù vẫn thấy béc quay.
Khi khảo sát, hãy nhìn nước rơi ở mặt đất và kiểm tra sau thấm. Quan sát tia phun từ xa chỉ cho biết thiết bị đang hoạt động, chưa chứng minh cây đã nhận nước đúng.
2. Khảo sát nguồn nước trước khi chọn đầu phun
Cần biết nguồn có thể cấp bao nhiêu nước trong mùa khô, ở mức ổn định nào và chất lượng ra sao. Nguồn nhiều vào đầu mùa chưa chắc đủ khi mực nước giảm.
Đo lưu lượng bơm thực tế tại điều kiện vận hành dự kiến. Ghi cả chênh cao từ nguồn đến lô và đoạn đường ống dài. Nhà cung cấp cần những thông tin này để tính hệ thống, không chỉ diện tích vườn.
Quan sát cặn, cát, tảo và những dấu hiệu có thể liên quan đến tắc nghẽn. Khi cần, phân tích nước để lựa chọn xử lý phù hợp. Bộ lọc giữ được rác không có nghĩa xử lý được mọi vấn đề hóa học hoặc vi sinh.
Kiểm tra nguồn điện, khả năng duy trì ca tưới và phương án khi mất điện. Một khu cần tưới liên tục nhiều giờ nhưng nguồn điện thường gián đoạn phải được tính từ đầu.
Nếu dùng chung nguồn với cây trồng khác, hãy lập tổng nhu cầu theo thời gian. Chỉ tính riêng cà phê dễ dẫn tới hệ thống có công suất danh nghĩa đủ nhưng thiếu nước trong tuần cao điểm.
3. Hiểu vai trò từng bộ phận
Một hệ thống thường có máy bơm, cụm lọc, đồng hồ đo nước, đồng hồ áp lực, van chia khu, ống chính, ống nhánh và các đầu phun. Tùy nguồn nước và thiết kế có thể cần thêm bộ phận điều áp, chống chảy ngược hoặc xử lý nước.
Không có một vật liệu ống bắt buộc cho mọi vị trí. Cần chọn theo áp lực, điều kiện phơi nắng hoặc chôn, khả năng chịu va chạm và yêu cầu bảo trì. Ống phù hợp cho tuyến này chưa chắc phù hợp tuyến khác.
Bộ lọc phải được chọn theo chất lượng nước và yêu cầu của đầu phun. Lọc quá nhỏ có thể gây tổn thất áp lực hoặc phải vệ sinh liên tục; lọc không đủ sẽ để cặn đi vào hệ thống.
Van cuối tuyến và điểm xả cần dễ tiếp cận. Nếu chúng bị chôn lấp hoặc đặt ở nơi khó thao tác, việc súc rửa thường bị bỏ qua.
Khi nhận bàn giao, yêu cầu sơ đồ có tên khu, vị trí van, loại đầu phun và thông số vận hành. Bản vẽ này giúp người chăm sóc xử lý sự cố mà không phải lần theo từng ống dưới vườn.
4. Bố trí đầu phun theo vùng rễ thực tế
Một béc cho mỗi gốc có thể phù hợp với một thiết kế, nhưng không phải quy tắc cho mọi cây. Kích thước cây, hình dạng bộ rễ, khoảng cách trồng và đặc tính đất ảnh hưởng số lượng, vị trí đầu phun.
Bán kính phun ghi trong catalogue chỉ đạt trong điều kiện áp lực và lắp đặt tương ứng. Ra vườn, gió, vật cản, cỡ lỗ phun hoặc áp lực thay đổi có thể làm bán kính khác.
Nếu bán kính giả định là 1,2 m, diện tích hình tròn lý thuyết khoảng 4,52 m². Với bán kính 1,5 m, diện tích khoảng 7,07 m². Chênh lệch này cho thấy chỉ thay bán kính một chút đã làm vùng phủ khác đáng kể.
Tuy nhiên, diện tích vòng tròn chưa chứng minh nước phân bố đều trong vòng đó. Có đầu phun làm ướt mạnh gần tâm, có kiểu phân bố khác. Cần thử trên đất và kiểm tra những nơi cây thực sự cần nước.
Tránh đặt đầu sao cho dòng phun tập trung liên tục vào thân hoặc bị thân chắn. Khi cây lớn hơn, kiểm tra lại vị trí. Một bố trí thuận cho cây non có thể trở nên chật hoặc lệch vùng rễ sau vài năm.
5. Chia khu để giữ điều kiện vận hành
Mở toàn bộ hệ thống cùng lúc có thể làm áp lực giảm mạnh. Chia khu giúp phù hợp với lưu lượng nguồn và khả năng của máy bơm, nhưng phải được tính toán.
Các khu nên được tổ chức để hạn chế chênh lệch địa hình và chiều dài tuyến quá bất lợi. Vùng cao và vùng thấp có thể nhận áp lực khác nhau dù dùng cùng đầu phun.
Không tự mở thêm một van để “tranh thủ tưới nhanh” nếu thiết kế chỉ cho phép số khu nhất định. Thao tác này có thể làm cả khu đang tưới nhận thiếu.
Theo hướng dẫn đánh giá của Đại học California, đo áp lực ở các vị trí đại diện giúp nhận ra sự khác nhau từ đầu đến cuối hệ thống và giữa các cao độ. [2] Nếu chỉ đo ngay sau máy bơm, chưa biết áp lực tại béc cuối tuyến.
Khi vận hành, ghi cấu hình van cùng số đo. Một kết quả đo chỉ có thể so sánh khi biết lúc đó hệ thống đang mở những khu nào.
6. Đo lưu lượng và độ đồng đều
Trước khi đánh giá, vệ sinh lọc và xả đường ống theo quy trình để hệ thống ở trạng thái vận hành bình thường. Sau đó chọn các béc ở đầu, giữa, cuối tuyến và các vị trí cao thấp đáng chú ý.
Thu nước trong cùng khoảng thời gian bằng phương pháp phù hợp với đầu phun. Ghi thể tích, thời gian và vị trí. Không đo một béc thuận đường rồi coi là đại diện cả lô.
Ví dụ, béc thu 3 lít trong 5 phút có lưu lượng 36 lít/giờ. Một béc khác chỉ thu 2 lít cùng thời gian có lưu lượng 24 lít/giờ. Chênh lệch này cần được giải thích trước khi đặt thời gian tưới chung.
Một chỉ số thường dùng là so sánh mức trung bình của nhóm điểm thấp nhất với trung bình toàn bộ mẫu, theo phương pháp lấy mẫu thích hợp. Có thể minh họa: nhóm thấp đạt 24 lít/giờ, trung bình chung 30 lít/giờ, tỷ lệ là 80%.
Tỷ lệ đó không có nghĩa hiệu suất sử dụng nước của cây là 80%. Độ đồng đều, thất thoát nước và khả năng cây sử dụng là các khái niệm khác nhau. Tài liệu của Đại học Florida trình bày cách tách ảnh hưởng của áp lực và đặc tính đầu tưới khi đánh giá sự phân bố. [3]
7. Tính thời gian rồi kiểm tra vùng đất được làm ướt
Giả sử phương án của vườn đã xác định cấp 190 lít/gốc, còn lưu lượng thực đo là 38 lít/giờ/gốc. Thời gian tính đơn giản là 5 giờ. Đây là ví dụ vận hành, không phải lượng khuyến nghị cho mọi vườn.
Trong lúc tưới, quan sát nước có chảy khỏi vùng cần tưới không. Nếu tốc độ cấp vượt khả năng thấm, có thể cần điều chỉnh đầu phun hoặc chia thời gian vận hành theo phương án kỹ thuật.
Sau tưới, kiểm tra độ sâu và bề rộng vùng ẩm tại các điểm đại diện. Mặt đất ướt rộng nhưng tầng dưới còn khô và một cột ướt sâu hẹp là hai tình huống khác nhau.
Nếu cuối tuyến thiếu nước, trước hết kiểm tra tắc, rò và áp lực. Không tăng cả ca tưới để bù mà bỏ qua việc các gốc đầu tuyến có thể đã nhận đủ.
Trong mùa có mưa, điều chỉnh dựa trên lượng mưa tại vườn và nước trong đất. Thiết bị cố định giúp cấp nước thuận tiện, nhưng không phải lý do tưới theo đồng hồ bất kể thời tiết.
8. Bảo dưỡng để hệ thống không xuống cấp âm thầm
Mỗi ca nên quan sát nhanh áp lực, đồng hồ nước và những béc có hình phun khác thường. Lưu lượng giảm toàn khu có thể liên quan bộ lọc; một vài béc yếu có thể là tắc cục bộ hoặc sự cố tuyến.
Vệ sinh lọc theo chênh áp, chất lượng nước và hướng dẫn thiết bị. Không chỉ đợi đến khi nhìn thấy béc gần ngừng phun mới làm.
Xả tuyến theo quy trình để đưa cặn ra ngoài, sau đó đóng lại đúng cách. Nếu mở xả không đủ lưu lượng hoặc bỏ sót tuyến, hiệu quả làm sạch có thể hạn chế.
Không dùng kim lớn chọc rộng lỗ phun. Đầu đã bị thay đổi kích thước có thể cho lưu lượng khác các đầu còn lại. Khi cần, thay đúng loại phụ tùng.
Nếu có đóng cặn hoặc màng sinh học, cần xác định nguyên nhân trước khi xử lý. Không tự đổ axit, chất tẩy hoặc hỗn hợp hóa chất vào hệ thống. Việc xử lý phải phù hợp vật liệu, nguồn nước và có hướng dẫn chuyên môn.
Nên giữ sẵn một số đầu phun, gioăng và nối cùng loại. Sửa bằng linh kiện khác tùy tiện có thể làm hệ thống dần mất tính đồng đều.
9. Tính hiệu quả bằng chi phí thực của vườn
Tưới phun tại gốc có thể giảm việc kéo vòi, nhưng phát sinh công kiểm tra, vệ sinh lọc và sửa đầu phun. Cần ghi cả hai phía khi đánh giá lao động.
Ví dụ hoàn toàn giả định: hệ thống mới giúp giảm 12 triệu đồng tiền công mỗi năm và 4 triệu đồng chi phí bơm, nhưng tăng 3 triệu đồng bảo dưỡng. Khoản tiết kiệm tiền mặt ròng là 13 triệu đồng/năm.
Nếu đầu tư 65 triệu đồng, thời gian hoàn vốn đơn giản theo các giả định đó là 5 năm. Phép tính chưa xét lãi vốn, thay linh kiện lớn, thay đổi giá điện, chênh lệch năng suất hoặc giá trị tiền theo thời gian.
Không đưa một mức tăng năng suất chưa được chứng minh vào doanh thu chắc chắn. Nếu muốn tính, nên lập kịch bản riêng và nói rõ mức bất định.
Cũng cần đo nước trước và sau bằng cùng cách. Giảm nước do năm sau mưa nhiều hơn không thể quy toàn bộ cho thiết bị. So sánh tốt phải nhìn lượng mưa, số gốc, tình trạng cây và mức tưới ban đầu.
10. Thử một khu và nghiệm thu trước khi mở rộng
Nếu điều kiện cho phép, nên thử trên một khu đại diện có cả vị trí thuận và khó. Thử nghiệm chỉ ở góc gần nguồn, đất bằng sẽ chưa cho thấy vấn đề của phần cuối hoặc gò cao.
Nghiệm thu cần có số đo lưu lượng, áp lực, vùng đất được làm ướt và khả năng vận hành của người sử dụng. Yêu cầu nhà cung cấp giải thích những điểm không đạt và cách khắc phục trước khi nhận toàn bộ.
Người trực tiếp chăm vườn cần được hướng dẫn mở van, đọc đồng hồ, vệ sinh lọc, xả tuyến và nhận biết sự cố. Một bộ điều khiển có nhiều chức năng nhưng không ai hiểu sẽ khó phát huy hiệu quả.
Giữ kết quả đo lúc hệ thống còn mới làm mốc so sánh. Nếu sau này lượng nước giảm hoặc hình phun thay đổi, có căn cứ tìm nguyên nhân thay vì chỉ đoán máy bơm đã yếu.
Hệ thống phun tại gốc đáng đầu tư khi phù hợp nguồn nước, vùng rễ và khả năng chăm sóc của vườn. Giá trị nằm ở lượng nước được kiểm soát và phân bố đúng qua nhiều mùa, không ở số đầu phun đã lắp hay tỷ lệ tiết kiệm được hứa trước.
Tài liệu tham khảo
Bài mới nhất
Đang tải bài mới...
0 nhận xét:
Đăng nhận xét