Lựa chọn cây che phủ trong vườn cà phê: Stylo, đậu lông và lạc dại
Đất giữa các hàng cà phê nếu để trống trong thời gian dài có thể bị rửa trôi khi mưa lớn, khô nhanh dưới nắng và dễ xuất hiện các rãnh xói mòn. Trồng cây che phủ là một cách giúp bảo vệ mặt đất, hạn chế cỏ dại và bổ sung vật liệu hữu cơ cho vườn.
Tuy nhiên, không phải loại cây che phủ nào cũng phù hợp với mọi vườn cà phê. Có loại mọc nhanh nhưng dễ leo lên cây, có loại tạo thảm thấp nhưng phát triển chậm, cũng có loại cần nhiều công cắt tỉa.
Ba nhóm cây thường được nhắc đến là Stylo, đậu lông và lạc dại. Mỗi loại có ưu điểm và hạn chế riêng. Bà con nên tìm hiểu đặc điểm của từng loại, xem điều kiện vườn và khả năng chăm sóc trước khi quyết định trồng.
Vì sao nên trồng cây che phủ trong vườn cà phê?
Khi mặt đất không được che phủ, hạt mưa tác động trực tiếp lên bề mặt, có thể làm đất bị đóng váng và cuốn trôi theo dòng nước. Tình trạng này thường đáng chú ý ở những vườn cà phê trên đất dốc.
Cây che phủ giúp giảm tác động trực tiếp của mưa, hạn chế đất bị rửa trôi và tạo thêm lớp thực vật bảo vệ mặt đất. Một số loại còn giúp hạn chế cỏ dại phát triển nhờ che bớt ánh sáng và chiếm không gian sinh trưởng.
Theo Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO), duy trì lớp che phủ hữu cơ là một trong những nguyên tắc quan trọng của nông nghiệp bảo tồn, góp phần bảo vệ đất và cải thiện điều kiện canh tác [1].
Bà con có thể sử dụng cây che phủ sống hoặc tận dụng cỏ, lá cây và các vật liệu hữu cơ đã cắt để phủ đất.
Hai cách này có điểm khác nhau. Cây che phủ sống vẫn tiếp tục hút nước và dinh dưỡng để phát triển, còn lớp vật liệu đã cắt không còn sử dụng nước như cây sống.
Vì vậy, trồng cây che phủ cần đi cùng việc kiểm soát chiều cao, phạm vi phát triển và thời điểm cắt, đặc biệt khi bước vào mùa khô.
Cây Stylo có đặc điểm gì?
Stylo là tên gọi chung của một nhóm cây thuộc chi Stylosanthes, họ Đậu. Mặc dù thường được gọi là cỏ Stylo, đây không phải là nhóm cỏ hòa thảo như cỏ tranh hay cỏ gà.
Một loài được sử dụng trong nông nghiệp là Stylosanthes guianensis. Cây có thể phát triển thành bụi, tạo nhiều thân và lá, được sử dụng làm cây thức ăn gia súc, cây phân xanh và cây che phủ đất.
Theo cơ sở dữ liệu Tropical Forages, Stylosanthes guianensis có khả năng thích nghi với nhiều loại đất, kể cả một số đất có độ phì thấp. Tuy nhiên, khả năng chịu bóng và chịu hạn thay đổi theo giống và điều kiện sinh trưởng [2].
Trong vườn cà phê, Stylo có thể được bố trí ở những khoảng giữa hàng có đủ ánh sáng. Khi cây phát triển tốt, phần thân và lá sau khi cắt có thể được tận dụng làm vật liệu phủ đất.
Điểm cần chú ý là Stylo không phải loại cây luôn duy trì một lớp thảm thấp. Một số giống có thể mọc cao, thân dần hóa gỗ và cần được cắt tỉa để không ảnh hưởng đến việc đi lại, tưới nước hoặc chăm sóc cà phê.
Nếu cắt quá sát hoặc cắt liên tục khi cây chưa kịp phục hồi, Stylo có thể suy yếu, làm giảm khả năng che phủ.
Bà con cũng cần xem xét lượng ánh sáng giữa các hàng. Khi tán cà phê đã lớn và che kín mặt đất, một số giống Stylo có thể phát triển kém hơn do thiếu sáng.
Vì vậy, Stylo phù hợp hơn ở những vị trí có ánh sáng tương đối tốt và có thể bố trí công cắt tỉa khi cần thiết.
Đậu lông có ưu điểm và hạn chế gì?
Đậu lông, có tên khoa học là Calopogonium mucunoides, là cây họ Đậu có thân bò, quấn hoặc leo. Trong điều kiện thuận lợi, cây phát triển khá nhanh và có thể tạo lớp che phủ trên mặt đất.
Theo Tropical Forages, đậu lông được sử dụng làm cây che phủ trong một số hệ thống trồng cây lâu năm, đặc biệt ở vùng nhiệt đới có điều kiện ẩm [3].
Ưu điểm của đậu lông là khả năng phát triển nhanh trong điều kiện phù hợp. Khi cây phủ kín khoảng đất giữa hàng, lớp lá có thể hạn chế ánh sáng đến mặt đất và giảm sự phát triển của một số loại cỏ.
Tuy nhiên, chính đặc điểm thân bò và leo cũng là điều bà con cần chú ý.
Nếu không kiểm soát, dây đậu lông có thể lan vào gốc, leo lên cành thấp hoặc quấn vào cây cà phê. Khi đó, việc thăm vườn, kiểm tra sâu bệnh và chăm sóc cây sẽ khó khăn hơn.
Đậu lông cũng không phải loại cây thích hợp với mọi điều kiện. Cây thường phát triển tốt trong môi trường ẩm nhưng chịu hạn và chịu bóng râm dày tương đối kém [3].
Vì vậy, nếu trồng đậu lông giữa hàng cà phê, nên kiểm tra thường xuyên phần rìa băng trồng. Khi thấy dây bắt đầu lan vào gốc hoặc leo lên cây, cần xử lý sớm.
Không nên để cây phát triển tự do rồi mới cắt khi dây đã phủ lên nhiều cành cà phê. Việc này vừa tốn công, vừa dễ làm ảnh hưởng đến cây trồng chính.
Lạc dại có phù hợp để phủ đất không?
Lạc dại, thường được biết đến với tên khoa học Arachis pintoi, là cây họ Đậu có thân bò sát mặt đất. Cây có thể ra rễ tại các đốt thân và dần tạo thành lớp thảm.
Khác với Stylo thường có dạng bụi hoặc đậu lông có khả năng leo, lạc dại thường tạo lớp phủ thấp hơn.
Theo Tropical Forages, Arachis pintoi có khả năng chịu bóng tương đối tốt và đã được sử dụng làm cây che phủ dưới tán cây lâu năm, trong đó có một số hệ thống cây ăn quả và cây công nghiệp [4].
Nhờ đặc điểm thân bò, lạc dại có thể tạo lớp che phủ khá bền khi đã phát triển ổn định. Tuy nhiên, thời gian hình thành thảm còn phụ thuộc vào giống, chất lượng vật liệu trồng, đất và nguồn nước.
Trong giai đoạn đầu, khi cây chưa phủ kín mặt đất, cỏ dại vẫn có thể mọc xen vào. Bà con cần theo dõi và xử lý để lạc dại có điều kiện phát triển.
Khi thảm đã hình thành, vẫn cần kiểm soát phạm vi lan rộng, nhất là quanh gốc cà phê, lối đi và đường ống tưới.
Một điểm cần cân nhắc là lạc dại có thể tồn tại lâu và khó loại bỏ hoàn toàn khi đã phát triển ổn định. Vì vậy, nên xác định khu vực trồng ngay từ đầu, tránh để cây lan đến những nơi không mong muốn.
Tên gọi lạc dại cũng có thể được sử dụng cho nhiều loại cây gần nhau. Trước khi mua giống, nên xác định đúng loài và nguồn vật liệu, thay vì chỉ dựa vào tên gọi tại địa phương.
Nên chọn Stylo, đậu lông hay lạc dại?
Không có một loại cây che phủ tốt nhất cho tất cả các vườn cà phê. Việc lựa chọn cần dựa vào tuổi cây, ánh sáng giữa hàng, lượng nước và khả năng chăm sóc.
Có thể so sánh ba nhóm cây như sau:
| Loại cây | Đặc điểm nổi bật | Điều cần chú ý |
|---|---|---|
| Stylo | Có thể tạo nhiều thân lá, sử dụng làm vật liệu phủ sau cắt | Cần quản lý chiều cao, chú ý khả năng chịu bóng |
| Đậu lông | Phát triển nhanh, có khả năng bò và leo | Dễ lan lên cà phê, cần kiểm soát dây và phạm vi |
| Lạc dại | Thân bò thấp, có thể tạo thảm lâu dài | Cần thời gian hình thành thảm, khó loại bỏ khi đã lan rộng |
Nếu vườn cà phê còn nhỏ, khoảng giữa hàng nhận được nhiều ánh sáng và có thể bố trí công cắt tỉa, Stylo có thể là một lựa chọn để xem xét.
Nếu muốn che phủ nhanh ở khu vực có độ ẩm phù hợp, đậu lông có thể được cân nhắc, nhưng cần kiểm soát khả năng leo và lan rộng.
Với những nơi muốn duy trì lớp thảm thấp trong thời gian dài, lạc dại có thể phù hợp hơn, nhất là khi điều kiện ánh sáng và nguồn nước đáp ứng được nhu cầu sinh trưởng.
Tuy nhiên, trước khi trồng trên diện tích lớn, bà con nên thử ở một khu vực nhỏ để theo dõi khả năng phát triển và công chăm sóc thực tế.
Cây họ Đậu có giúp bổ sung đạm cho đất không?
Stylo, đậu lông và lạc dại đều thuộc họ Đậu. Nhiều cây trong nhóm này có khả năng cộng sinh với vi khuẩn nốt sần ở rễ để cố định nitơ từ không khí.
Đây là một đặc điểm có lợi trong quản lý dinh dưỡng đất. Tuy nhiên, không có nghĩa là cứ trồng cây họ Đậu thì cà phê sẽ tự động được cung cấp đủ đạm.
Lượng đạm được cố định còn phụ thuộc vào loài cây, điều kiện đất, độ ẩm, dinh dưỡng và hoạt động của vi khuẩn cộng sinh.
Một phần dinh dưỡng trong thân, lá và rễ cây che phủ có thể trở lại đất khi các bộ phận này phân hủy. Tuy nhiên, quá trình đó cần thời gian và không thể quy đổi ngay thành một lượng phân bón cố định cho cà phê.
Vì vậy, bà con không nên tự ý giảm mạnh lượng phân đạm chỉ vì đã trồng cây che phủ. Cần theo dõi sinh trưởng của cà phê, điều kiện đất và kế hoạch bón phân của vườn.
Ngoài ra, cây che phủ cũng cần được xem xét về khả năng là nơi tồn tại của sâu bệnh hoặc tuyến trùng gây hại. Chẳng hạn, tài liệu Tropical Forages ghi nhận khả năng chống chịu tuyến trùng của Arachis pintoi khác nhau giữa các nhóm tuyến trùng [4].
Nếu vườn đang có vấn đề về bệnh rễ hoặc tuyến trùng, nên kiểm tra đối tượng gây hại trước khi lựa chọn loại cây che phủ.
Bố trí cây che phủ giữa các hàng cà phê
Không nhất thiết phải trồng cây che phủ trên toàn bộ diện tích vườn.
Bà con có thể bố trí thành những băng giữa hàng, chừa khu vực quanh gốc cà phê để quản lý riêng. Cách này giúp duy trì lớp che phủ đất mà vẫn thuận tiện khi tưới nước, bón phân, kiểm tra cây và thu hoạch.
Trước khi trồng, nên xác định những vị trí cần giữ thông thoáng như quanh cây cà phê nhỏ, lối đi, đường ống tưới và khu vực đặt thiết bị.
Ở những vườn trên đất dốc, cách bố trí băng che phủ cần tính đến hướng nước chảy. Nên ưu tiên duy trì lớp che phủ theo đường đồng mức khi phù hợp, tránh tạo những dải đất trống kéo dài thẳng xuống dốc làm nước chảy tập trung.
Không có một khoảng cách trồng cách gốc cà phê cố định phù hợp cho mọi vườn. Phạm vi cần chừa phụ thuộc vào tuổi cây, bộ tán, bộ rễ, cách tưới và mức độ cạnh tranh của cây che phủ.
Với cà phê còn nhỏ, cần đặc biệt chú ý không để cây che phủ phát triển quá sát, làm tăng cạnh tranh nước và dinh dưỡng.
Khi cây cà phê lớn hơn và tán đã ổn định, bà con có thể đánh giá lại diện tích băng che phủ để điều chỉnh cho phù hợp.
Tính lượng giống theo diện tích thực trồng
Một hecta vườn cà phê không có nghĩa là phải chuẩn bị giống cho một hecta cây che phủ.
Nếu chỉ trồng thành băng giữa các hàng, cần tính diện tích thực tế của những băng này trước khi mua giống.
Ví dụ, một vườn dự kiến trồng cây che phủ thành các băng có:
Tổng chiều dài các băng: 2.000 m.
Chiều rộng mỗi băng: 1 m.
Diện tích cần trồng là:
2.000 × 1 = 2.000 m², tương đương 0,2 ha.
Như vậy, lượng giống cần chuẩn bị phải được tính theo diện tích 0,2 ha, không phải toàn bộ một hecta vườn cà phê.
Tuy nhiên, còn phải xem cây được trồng bằng hạt hay bằng hom, khoảng cách trồng và hướng dẫn dành cho từng loại vật liệu.
Không nên áp dụng cùng một lượng giống cho Stylo, đậu lông và lạc dại vì đặc điểm sinh trưởng và phương pháp nhân giống khác nhau.
Trước khi mua số lượng lớn, nên kiểm tra chất lượng giống, khả năng nảy mầm hoặc tỷ lệ sống của hom để hạn chế lãng phí.
Chăm sóc cây che phủ trong giai đoạn đầu
Sau khi gieo hạt hoặc trồng hom, cây che phủ cần có thời gian để phát triển và hình thành lớp thảm.
Ở giai đoạn này, bà con nên kiểm tra độ ẩm đất, tỷ lệ cây sống và sự xuất hiện của cỏ dại. Nếu cỏ phát triển quá mạnh, cây che phủ có thể không đủ điều kiện để mọc đều.
Không nên gieo bổ sung liên tục khi chưa biết nguyên nhân cây phát triển kém. Có thể vấn đề nằm ở chất lượng giống, thiếu ẩm, đất chưa phù hợp hoặc cây bị cạnh tranh.
Nếu một số vị trí không mọc, nên kiểm tra điều kiện đất và vật liệu trồng trước khi quyết định trồng dặm.
Trong quá trình làm đất, gieo trồng hoặc chăm sóc băng che phủ, cần tránh làm tổn thương rễ và thân cà phê.
Bà con nên thử trên diện tích nhỏ, ghi lại lượng giống, số công và tình trạng cây sau trồng. Khi thấy cây phát triển phù hợp và không gây khó khăn cho việc chăm sóc cà phê mới mở rộng diện tích.
Cắt tỉa và kiểm soát cây che phủ
Sau khi cây che phủ phát triển ổn định, công việc quan trọng là giữ cây trong phạm vi đã bố trí.
Thời điểm cắt phụ thuộc vào loại cây và tình trạng vườn. Không nên áp dụng một lịch cắt giống nhau cho Stylo, đậu lông và lạc dại.
Với Stylo, cần theo dõi chiều cao và khả năng phục hồi sau cắt. Nếu cây đã cao và thân hóa gỗ, việc cắt quá mạnh có thể làm cây khó phục hồi.
Với đậu lông, nên kiểm tra thường xuyên những dây lan ra ngoài băng trồng. Khi dây bắt đầu leo lên cà phê, cần xử lý sớm để tránh quấn vào cành và làm khó công việc chăm sóc.
Với lạc dại, cần chú ý những đoạn thân bò lan vào quanh gốc, lối đi và đường tưới. Khi thảm đã ổn định, việc kiểm soát rìa băng sẽ thuận tiện hơn nếu thực hiện thường xuyên.
Phần thân, lá sau khi cắt có thể được tận dụng làm vật liệu phủ nếu phù hợp. Tuy nhiên, không nên dồn quá nhiều vật liệu sát thân hoặc phủ kín cổ rễ cà phê.
Sau mỗi lần cắt, cần quan sát xem cây che phủ có tiếp tục phát triển tốt không. Nếu thảm bị thưa hoặc xuất hiện nhiều cỏ khác, nên xem lại thời điểm và mức độ cắt.
Quản lý cây che phủ trong mùa khô
Cây che phủ có lợi cho việc bảo vệ đất, nhưng bản thân chúng cũng cần nước để sinh trưởng.
Khi mùa khô đến, lượng nước trong đất giảm, cây che phủ có thể cạnh tranh nước với cà phê, nhất là ở những vườn thiếu nước tưới hoặc cây còn nhỏ.
Vì vậy, trước mùa khô, bà con nên kiểm tra mức phát triển của cây che phủ, độ ẩm đất và tình trạng sinh trưởng của cà phê.
Nếu thảm cây quá dày hoặc phát triển mạnh ở khu vực thiếu nước, có thể cần cắt giảm phần thân lá hoặc thu hẹp phạm vi cây sống.
Tuy nhiên, không nhất thiết phải dọn sạch toàn bộ mặt đất. Phần vật liệu hữu cơ sau cắt có thể được giữ lại để che phủ nếu không gây bất lợi cho cây.
Cần phân biệt cây che phủ sống với lớp thân lá đã cắt. Cây sống vẫn hút nước, còn vật liệu đã cắt có thể giúp hạn chế nước bốc hơi trực tiếp từ mặt đất [1].
Khi cà phê có dấu hiệu thiếu nước, cũng cần kiểm tra hệ thống tưới, tình trạng rễ và điều kiện đất, tránh kết luận ngay rằng nguyên nhân chỉ do cây che phủ.
Kiểm tra khả năng bảo vệ đất sau mưa
Mục đích quan trọng của việc trồng cây che phủ là bảo vệ mặt đất. Vì vậy, sau những trận mưa lớn, bà con nên đi kiểm tra các băng đã trồng.
Hãy chú ý những nơi xuất hiện rãnh xói, đất bị cuốn trôi, rễ cà phê lộ ra hoặc vật liệu phủ bị dồn về một phía.
Nếu băng cây che phủ phát triển tốt nhưng nước vẫn tập trung chảy mạnh ở lối đi, cần xem lại đường thoát nước và cách bố trí trong vườn.
Cây che phủ có thể hỗ trợ hạn chế xói mòn, nhưng không thay thế hoàn toàn những biện pháp như quản lý dòng chảy và bố trí đường thoát nước phù hợp.
Có thể chụp ảnh tại cùng một vị trí sau các đợt mưa để theo dõi sự thay đổi. Cách này giúp nhận biết nơi nào được bảo vệ tốt và nơi nào cần xử lý thêm.
Không cần cố tính tỷ lệ giảm xói mòn nếu không có phương pháp đo phù hợp. Điều quan trọng trong chăm sóc vườn là phát hiện được những vị trí đang mất đất và tìm cách khắc phục.
Tính công chăm sóc trước khi mở rộng diện tích
Chi phí trồng cây che phủ không chỉ gồm tiền mua hạt hoặc hom giống. Bà con còn cần tính đến công chuẩn bị đất, gieo trồng, làm cỏ ban đầu, cắt tỉa và kiểm soát cây lan rộng.
Một loại cây mọc nhanh có thể giúp che đất sớm, nhưng nếu phải cắt liên tục thì tổng công chăm sóc có thể cao.
Ngược lại, một loại cây phát triển chậm hơn có thể cần nhiều công trong giai đoạn đầu nhưng dễ quản lý hơn khi đã hình thành thảm.
Vì vậy, không nên chỉ so sánh giá mua giống để quyết định loại nào tiết kiệm hơn.
Để đánh giá, bà con có thể theo dõi một số nội dung:
| Nội dung | Điều cần quan sát |
|---|---|
| Cây che phủ | Mọc đều hay thưa, có lan ra ngoài băng không? |
| Cây cà phê | Sinh trưởng có ổn định, có dấu hiệu cạnh tranh nước không? |
| Đất | Có rãnh xói, đất trống hoặc vật liệu bị cuốn trôi không? |
| Công chăm sóc | Tốn bao nhiêu công trồng, cắt và kiểm soát cây? |
| Mùa khô | Có cần giảm diện tích cây che phủ sống không? |
Sau một mùa, có thể dựa vào kết quả thực tế để xem nên duy trì, thay đổi cách chăm sóc hay lựa chọn loại cây khác.
Lựa chọn cây che phủ phù hợp với vườn cà phê
Stylo, đậu lông và lạc dại đều có thể được xem xét để che phủ đất trong vườn cà phê, nhưng mỗi loại phù hợp với những điều kiện và cách quản lý khác nhau.
Stylo có thể cung cấp lượng thân lá đáng kể nhưng cần quản lý chiều cao và chú ý điều kiện ánh sáng. Đậu lông có khả năng phủ nhanh nhưng cần kiểm soát dây bò, leo. Lạc dại tạo thảm thấp và có thể duy trì lâu dài, tuy nhiên cần thời gian thiết lập và quản lý phạm vi lan rộng.
Bà con nên lựa chọn dựa trên điều kiện đất, nguồn nước, độ che bóng của vườn và khả năng bố trí công chăm sóc. Nếu chưa có kinh nghiệm, nên trồng thử trên một diện tích nhỏ trước khi mở rộng.
Một lớp cây che phủ tốt không chỉ là lớp cây mọc xanh và kín mặt đất. Quan trọng hơn, lớp phủ đó phải giúp bảo vệ đất, không gây cạnh tranh bất lợi với cà phê và có thể duy trì với chi phí chăm sóc phù hợp.
Tài liệu tham khảo
[1] Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO), “Soil Organic Cover,” Conservation Agriculture. [Trực tuyến]. Truy cập ngày 28/10/2026.
[2] Tropical Forages, “Stylosanthes guianensis var. guianensis,” Tropical Forages: An Interactive Selection Tool. [Trực tuyến]. Truy cập ngày 28/10/2026.
[3] Tropical Forages, “Calopogonium mucunoides,” Tropical Forages: An Interactive Selection Tool. [Trực tuyến]. Truy cập ngày 28/10/2026.
[4] Tropical Forages, “Arachis pintoi,” Tropical Forages: An Interactive Selection Tool. [Trực tuyến]. Truy cập ngày 28/10/2026.
Bài mới nhất
Đang tải bài mới...






0 nhận xét:
Đăng nhận xét