Khi chạm vào tán và thấy những côn trùng nhỏ màu trắng bay lên, nhà vườn thường bắt đầu nghĩ đến bọ phấn. Nhưng nếu chỉ quan sát phần đang bay, người trồng có thể chưa thấy quần thể non đang phát triển ở mặt dưới lá.
Bọ phấn gây hại trực tiếp do chích hút, tiết dịch mật và tạo điều kiện cho nấm bồ hóng phát triển. Một số loài còn truyền những virus nhất định, làm yêu cầu quản lý khác với việc chỉ giảm vết bẩn trên lá.
Không nên gọi mọi bệnh khảm hoặc xoăn là do bọ phấn. Muốn chọn chương trình đúng, cần hiểu đối tượng đang có và, khi nghi virus, xác nhận tác nhân phù hợp.
1. Bọ phấn nhỏ nhưng cần nhận dạng đúng
Các nhóm thường được nhắc tới trong canh tác nhà kính gồm Bemisia tabaci và bọ phấn nhà kính Trialeurodes vaporariorum. Chúng có thể cùng xuất hiện, nhưng không hoàn toàn giống nhau về sinh học và khả năng truyền bệnh.
Màu trắng của trưởng thành chủ yếu giúp nhận ra nhóm côn trùng, chưa đủ phân biệt loài. Một số đặc điểm cần kính và người có kinh nghiệm.
University of Florida lưu ý khả năng có quần thể hỗn hợp trong nhà kính và mô tả các giai đoạn của B. tabaci. [1]
Trong nhật ký thường ngày, có thể ghi “bọ phấn chưa xác định loài”. Khi lựa chọn thiên địch, đánh giá đợt khó kiểm soát hoặc điều tra virus, việc nhận dạng sâu hơn có thể rất cần thiết.
2. Nhìn cả trứng, giai đoạn non và trưởng thành
Trứng và phần lớn giai đoạn non nằm ở mặt dưới lá. Sau giai đoạn di chuyển ban đầu, nhiều giai đoạn non bám tương đối cố định, nên khó thấy nếu chỉ nhìn từ trên tán.
Trưởng thành có thể bay khi bị động và trở lại lá. Số con bay lên trong một lần rung không phải phép đo chính xác toàn bộ quần thể.
Khi kiểm tra, chọn lá theo vị trí và tuổi phù hợp, ghi con non sống, trưởng thành và dấu ký sinh nếu nhận biết được. Đừng chỉ ghi một tổng số không rõ đã tính những giai đoạn nào.
Sự khác biệt này có ý nghĩa sau can thiệp. Có sản phẩm hoặc thiên địch tác động vào giai đoạn non tốt hơn trưởng thành; kết quả phải được đánh giá trên đúng giai đoạn mục tiêu.
3. Dấu hại trực tiếp có thể không rõ ngay
Ở mức thấp, cây chưa chắc có triệu chứng dễ nhận ra. Nếu đợi lá vàng nhiều hoặc trái bẩn mới xử lý, quần thể có thể đã thiết lập khá rộng.
Dịch mật làm bề mặt dính, bóng và có thể tạo điều kiện cho nấm bồ hóng. Trái hoặc vật liệu bên dưới vùng lá bị hại cũng có thể bị bẩn.
University of Maryland mô tả mối liên hệ giữa dịch mật và bồ hóng trên rau. [2] Lớp bồ hóng này cần được phân biệt với bệnh trực tiếp gây hoại tử mô.
Không chỉ xử lý lớp đen mà bỏ qua côn trùng đang tiết dịch. Ngược lại, khi bọ phấn đã giảm, vết bẩn cũ có thể còn, nên không dùng riêng tình trạng đó để kết luận can thiệp thất bại.
4. Vai trò truyền virus phụ thuộc tác nhân cụ thể
Bọ phấn có thể truyền một số virus gây vàng, chùn hoặc biến dạng trên họ bầu bí. Tuy nhiên, không phải mọi virus trên dưa đều do bọ phấn truyền.
Khả năng tiếp nhận, thời gian giữ và truyền virus cũng khác giữa các tác nhân. Không nên áp một mô tả truyền bệnh duy nhất cho toàn bộ nhóm.
Hướng dẫn University of Florida về bọ phấn và virus họ bầu bí mô tả nhiều virus với đặc điểm khác nhau. [3] Khi áp dụng ở Việt Nam, cần xem tác nhân nào thực sự được xác nhận trong mẫu hoặc khu vực.
Nếu cây có triệu chứng, quản lý cả việc chẩn đoán và quần thể môi giới. Chỉ phun giảm bọ phấn không chữa được virus đã nằm trong cây, nhưng bỏ qua bọ phấn khi nó là môi giới đã xác định cũng không phù hợp.
5. Thiết kế tuyến kiểm tra đại diện
Kiểm tra cửa, mép vách, vùng gần cây giống và giữa nhà màng. Thêm các điểm quanh nơi từng phát hiện, thay vì chỉ đi một đường thuận tiện.
Chọn số lá và cách quan sát nhất quán. Khi cần đánh giá giai đoạn non, lật lá cẩn thận và dùng kính; ghi tuổi hoặc tầng lá để những lần sau so được.
Không chỉ tìm lá có nhiều con nhất rồi dùng nó đại diện cả vườn. Đồng thời cũng không bỏ qua ổ cục bộ vì số trung bình toàn nhà còn thấp.
UC IPM nhấn mạnh phòng sự thiết lập quần thể và theo dõi các giai đoạn trong chương trình cây họ bầu bí. [4] Các ngưỡng trong tài liệu California cần được hiểu theo bối cảnh đó, không áp nguyên cho dưa nhà màng ở nơi khác.
6. Dùng bẫy vàng đúng mục đích
Bẫy dính hỗ trợ phát hiện trưởng thành và theo xu hướng xâm nhập. Vị trí gần cửa có thể cho thông tin khác vị trí sâu trong nhà.
Ghi ngày đặt, ngày đọc, diện tích bề mặt còn dùng được và số bắt. Thay bẫy khi bẩn hoặc theo quy trình để kết quả không bị giảm chỉ vì keo đã mất tác dụng.
Không so tổng số giữa hai bẫy có thời gian treo khác nhau mà không quy đổi phù hợp. Đừng kết luận bẫy ít nghĩa là không có trứng hoặc giai đoạn non trên lá.
Bẫy cần đi cùng kiểm tra trực tiếp. Nếu bẫy cho tín hiệu tăng, tăng quan sát tại vùng liên quan và tìm nguồn, thay vì chỉ treo thêm thật nhiều rồi bỏ phần kiểm tra cây.
7. Ngăn nguồn từ cây giống và vật liệu đưa vào
Kiểm tra mặt dưới lá cây giống trước khi nhận và trước khi phân tán vào nhà. Một cây còn nhỏ vẫn có thể mang trứng hoặc giai đoạn non khó thấy.
Giữ thông tin lô và bố trí kiểm tra khi cần. Không đưa cây mới không rõ tình trạng vào giữa lứa đang sản xuất rồi xem đó là việc bổ sung đơn giản.
Rà những cây cảnh, cây thử hoặc cây làm mẫu được mang vào cùng vật tư. Chúng cũng có thể mang côn trùng, dù không phải dưa.
Công việc phòng từ nguồn có thể giảm đáng kể áp lực ban đầu. Nó đặc biệt quan trọng khi nhà vườn dự kiến dùng thiên địch, vì quần thể sâu cao ngay từ đầu làm chương trình khó vận hành hơn.
8. Giữ cửa lưới hiệu quả mà không gây bí nhà
Kiểm tra lưới rách, mép nối, khe cửa và chỗ đường ống đi qua. Phân công người sửa và xác nhận hoàn thành, không chỉ ghi “đã báo”.
Chọn lưới theo đối tượng và thiết kế thông gió. Mắt lưới nhỏ hơn có thể ảnh hưởng trao đổi không khí, nên cần đánh giá đồng thời nhiệt và ẩm.
Quy định cách mở cửa, vận chuyển hàng và thời gian cửa để mở. Một hệ cửa tốt nhưng thường xuyên được chèn mở có thể mất hiệu quả.
Sau sửa, xem mật số ở vùng cửa cùng dữ liệu môi trường. Nếu bên trong nóng, ẩm hơn quá mức, cần điều chỉnh thiết kế hoặc vận hành phù hợp thay vì bỏ hẳn biện pháp bảo vệ.
9. Chọn thiên địch theo đúng bọ phấn và hệ thống
Một số ong ký sinh và sinh vật bắt mồi có thể hỗ trợ quản lý bọ phấn. Tuy nhiên, mức phù hợp khác theo loài sâu, cây trồng và điều kiện môi trường.
UMass mô tả các nhóm như Encarsia và Eretmocerus, đồng thời lưu ý những khác biệt trong lựa chọn. [5] Không nên mua một loại chỉ vì tên thường được quảng cáo cho mọi bọ phấn.
Trước khi thả, rà tồn lưu của sản phẩm đã dùng và thống nhất lịch sắp tới. Theo dõi sự hiện diện và hoạt động sau thả; số hộp đã mở không chứng minh chương trình đang hiệu quả.
Nguồn sinh vật có ích cần rõ ràng và phù hợp điều kiện địa phương. Không tự nhập hoặc phát tán loài từ nơi khác mà chưa có cơ sở và hướng dẫn cần thiết.
10. Khi dùng sản phẩm, chú ý giai đoạn mục tiêu và kháng
Chọn theo cây, đối tượng và nhãn hiện hành. Ghi nhóm tác động, liều, lượng nước, số lần và thời gian cách ly.
Sản phẩm chủ yếu tác động một số giai đoạn không nên bị đánh giá sai bằng số trưởng thành xuất hiện ngay sau đó. Đồng thời cũng không dùng cơ chế chậm làm lý do bỏ qua việc quần thể đang tăng ngoài dự kiến.
Độ phủ mặt dưới lá rất quan trọng với nhiều biện pháp. Kiểm tra thiết bị và cách thao tác trước khi tăng số lần.
Luân phiên theo nhóm tác động, chú ý sản phẩm phối hợp và lịch đã dùng trên lô cây giống. Một cây vừa nhận nhiều lần cùng nhóm tại nơi ươm không nên được xem là bắt đầu từ lịch sử trống khi về nhà màng.
11. Quản lý dịch mật, kiến và vật liệu bệnh
Kiến có thể xuất hiện ở nơi có dịch mật và can thiệp hoạt động của sinh vật có ích. UC IPM lưu ý mối liên hệ này trong quản lý bọ phấn. [6]
Không vì thấy kiến mà bỏ qua nguồn tiết dịch. Cần xác định chúng đang liên quan bọ phấn, rệp hay đối tượng khác, rồi chọn cách quản lý phù hợp toàn hệ thống.
Thu gom lá loại, cây bị bỏ và vật liệu theo quy trình. Không để cây mang nhiều bọ phấn nằm sát lứa mới hoặc ở lối ra vào mà không quản lý.
Nếu cây được xác nhận có virus, thực hiện thêm các yêu cầu kiểm soát nguồn bệnh. Việc dọn cây cần được phối hợp để hạn chế côn trùng chuyển sang cây khỏe trong quá trình thao tác.
12. Đánh giá hiệu quả trước khi thay chương trình
Theo dõi trưởng thành, con non sống và mức vết mới qua các lần kiểm tra cùng phương pháp. Ghi cả điều kiện thời tiết và những thay đổi về cửa lưới hoặc nguồn cây.
Khi kết quả không đạt, kiểm tra lần lượt nguồn xâm nhập, độ phủ, giai đoạn, chất lượng chế phẩm và nguy cơ kháng. Không mặc định mọi thất bại đều do thiếu liều.
Cuối vụ, lưu khu xuất hiện đầu, tốc độ tăng và hiệu quả từng phần của chương trình. Dữ liệu này giúp bố trí phòng sớm hơn cho lứa sau.
Quản lý bọ phấn cần bắt đầu từ mặt dưới lá và nguồn cây, tiếp tục bằng kiểm tra đều và công cụ tương thích. Ít con bay lên là một dấu hiệu đáng theo dõi, nhưng mục tiêu đầy đủ là quần thể được kiểm soát và cây, trái được bảo vệ đến thu.
13. Đọc ba tín hiệu khi bẫy ít nhưng lá vẫn có bọ phấn
Tín hiệu đầu là số trưởng thành trên bẫy. Kiểm tra bẫy còn sử dụng được, vị trí và thời gian treo trước khi xem số giảm là kết quả quản lý. Nếu bẫy bị bụi hoặc tán đã cao hơn nhiều, sự thay đổi điều kiện thu bắt có thể làm số khác đi.
Tín hiệu thứ hai là giai đoạn non sống ở mặt dưới lá. Chọn lá theo quy trình đã thống nhất và dùng kính khi cần. Ghi riêng vỏ còn lại, cá thể nghi chết và cá thể sống; nếu chưa phân biệt được, cần hướng dẫn thêm trước khi dùng số liệu để thay chương trình.
Tín hiệu thứ ba là sự thiết lập trên những cây hoặc vùng trước đó chưa có. Đánh dấu ranh giới và xem mẫu tương tự ở các điểm ngoài ổ. Nhờ vậy, có thể biết quần thể còn tập trung hay đang lan dù trung bình bẫy toàn nhà giảm.
Giả sử trưởng thành giảm rõ nhưng trên lá vẫn còn nhiều giai đoạn non. Trước khi xử lý tiếp, xem biện pháp trước nhắm giai đoạn nào và cần bao lâu để đánh giá. Không đổi thuốc chỉ vì một chỉ tiêu chưa giảm cùng lúc; cũng không bỏ kiểm tra vì đã có một chỉ tiêu thuận lợi.
Nếu đang dùng ong ký sinh, nhờ người có kinh nghiệm xác nhận dấu ký sinh và cách ghi. Không coi mọi cơ thể đổi màu đều đã bị ký sinh. Ghi cả khu thả, thời điểm, lịch sản phẩm và điều kiện để giải thích kết quả.
Khi có cây nghi virus trong ổ bọ phấn, mở phần điều tra tác nhân riêng. Bọ phấn sống trên cây và triệu chứng có thể liên quan, nhưng không thay được xác nhận bệnh khi cần. Trong lúc phối hợp lấy mẫu, duy trì quản lý nguồn cây và luồng thao tác. Cách đọc ba tín hiệu giúp đội nhận ra quần thể đang thay đổi ở đâu và tránh phụ thuộc vào cảnh côn trùng bay lên mỗi lần rung lá.
Tài liệu tham khảo
- University of Florida IFAS — Sweetpotato Whitefly, Bemisia tabaci. Nhận dạng và các giai đoạn phát triển.
- University of Maryland Extension — Whiteflies, Vegetables. Dịch mật, bồ hóng và dấu hại.
- University of Florida IFAS — Management of Whiteflies, Whitefly-Transmitted Viruses, and Insecticide Resistance for Cucurbit Crops. Virus và quản lý môi giới; cần điều chỉnh theo tác nhân địa phương.
- UC IPM — Whiteflies on Cucurbits. Theo dõi và quản lý trong bối cảnh cây họ bầu bí.
- UMass Extension — Whiteflies on Greenhouse Crops. Lựa chọn thiên địch và điều kiện sử dụng.
- UC IPM — Whiteflies. Dịch mật, kiến và sinh vật có ích.
Bài mới nhất
Đang tải bài mới...
0 nhận xét:
Đăng nhận xét