Đưa rơm vào trồng nấm có thể tạo thêm thực phẩm và thu nhập, đồng thời mở một cách sử dụng khác thay cho đốt ngoài đồng. Tuy nhiên, không thể chỉ nhìn thấy rơm được đưa vào nhà nấm rồi kết luận mô hình đã giảm được bao nhiêu khí nhà kính hoặc đã tạo tín chỉ carbon.
Muốn biết lợi ích thực sự, cần theo dõi cả việc thu gom, vận chuyển, xử lý nguyên liệu, sử dụng điện và xử lý bã. Người trồng chưa cần tự làm một báo cáo chuyên môn ngay, nhưng có thể bắt đầu bằng cách ghi số liệu đúng và sửa những khâu đang lãng phí.
1. Phân biệt bớt khói với giảm khí nhà kính
Đốt rơm có thể tạo khói và nhiều chất gây ô nhiễm. Khí nhà kính là nhóm khí góp phần giữ nhiệt trong khí quyển, trong đó có carbon dioxide, methane và nitrous oxide, thường viết là CO2, CH4 và N2O. Bớt khói là một lợi ích có thể nhận thấy, nhưng không thể dùng lượng khói nhìn bằng mắt để tính lượng khí nhà kính giảm.
Một mô hình không đốt rơm tại ruộng vẫn có thể dùng nhiên liệu cho máy cuộn, xe chở và lò tạo hơi. Vì vậy, cần xem những hoạt động mới phát sinh khi thay đổi cách dùng rơm. Nếu chỉ tính việc ngừng đốt mà bỏ các khâu này, kết quả sẽ chưa phản ánh đầy đủ phương án sản xuất.
CGIAR giới thiệu các mô hình tận dụng rơm theo hướng tuần hoàn tại Việt Nam, trong đó có trồng nấm. Những ví dụ đó cho thấy khả năng tạo thêm giá trị từ phụ phẩm. Tuy nhiên, kết quả của một mô hình cụ thể không phải hệ số giảm phát thải mặc định cho mọi hộ trồng nấm. Tham khảo CGIAR.
2. Vì sao dùng rơm trồng nấm không đồng nghĩa với khóa carbon?
Cây lúa hấp thụ carbon trong quá trình sinh trưởng, một phần nằm trong rơm. Khi rơm được dùng làm cơ chất, nấm và các sinh vật khác sử dụng vật chất đó. Carbon có thể đi vào nấm, bã còn lại hoặc trở về môi trường qua các quá trình phân giải. Việc chuyển vị trí không tự chứng minh carbon được giữ lâu dài.
Nấm là thực phẩm được tiêu dùng, còn bã nấm tiếp tục biến đổi theo cách xử lý. Do đó, không nên ghi toàn bộ carbon trong lượng rơm đầu vào thành lượng đã được lưu giữ bền vững. Muốn đưa ra nhận định về tích trữ trong đất hay sản phẩm, cần phương pháp và dữ liệu phù hợp với thời gian theo dõi.
Life Cycle Initiative xem xét việc tính carbon có nguồn gốc sinh học cùng các vấn đề về thời gian, cuối vòng đời và phạm vi đánh giá. Đây là lý do không thể chỉ cân rơm rồi tự đổi sang lượng carbon đã “khóa”. Tham khảo về carbon có nguồn gốc sinh học.
3. Xác định rơm sẽ đi đâu nếu không được dùng trồng nấm
Muốn so sánh hai cách làm, cần biết tình huống ban đầu. Lượng rơm đang xét có thực sự thường bị đốt hay đã được bán làm thức ăn, dùng phủ đất hoặc chuyển sang mục đích khác? Không nên mặc định mọi rơm mua về đều là rơm chắc chắn sẽ bị đốt bỏ.
Ví dụ giả định, một hộ mua rơm vốn đang được dùng cho chăn nuôi. Việc đưa số rơm ấy sang trồng nấm có thể khiến bên chăn nuôi tìm nguyên liệu thay thế. Khi đánh giá đầy đủ, cần xem cả thay đổi liên quan này, thay vì chỉ ghi trại nấm sử dụng thêm được một lượng phụ phẩm.
Để có căn cứ ban đầu, hỏi người cung cấp về cách sử dụng rơm những vụ trước, ghi địa điểm và thời gian, giữ chứng từ thu gom nếu có. Những thông tin này chưa tự chứng nhận mức giảm phát thải, nhưng giúp tránh xây phép tính trên một tình huống không đúng với thực tế của vùng nguyên liệu.
4. Chọn phạm vi tính trước khi thu thập số liệu
“Phạm vi tính” có thể hiểu là quyết định đưa những công đoạn nào vào phép đánh giá. Nếu chỉ tính đến lúc nấm rời trại, kết quả khác với khi tính thêm vận chuyển, bảo quản, sử dụng và xử lý phần thải. Hai con số chỉ so sánh được khi người đọc biết chúng bao gồm những gì.
GHG Protocol hướng dẫn đánh giá phát thải sản phẩm theo vòng đời, bao gồm các giai đoạn như nguyên liệu, sản xuất, vận chuyển, bảo quản, sử dụng và thải bỏ. Với trại nấm nhỏ, cách nghĩ này giúp nhận ra chỗ cần ghi dữ liệu trước khi nhờ chuyên gia tính toán. Nguồn: GHG Protocol Product Standard.
Cũng cần xác định đơn vị so sánh, chẳng hạn một ký nấm tươi bán được tại cổng trại hoặc việc xử lý một tấn rơm khô. Hai đơn vị trả lời hai câu hỏi khác nhau. Nếu mục tiêu là hiệu quả sản xuất thực phẩm, phải theo dõi lượng nấm bán được; nếu mục tiêu là quản lý rơm, phải biết lượng và độ ẩm của rơm.
5. Ghi điện, nhiên liệu và lượng hàng bằng cùng một kỳ
Hóa đơn điện của cả gia đình không tự cho biết nhà nấm dùng bao nhiêu. Nếu có thể, bố trí cách đo riêng phù hợp và an toàn; nếu chưa làm được, ghi rõ phần đang ước tính. Người tính sau này cần biết dữ liệu nào được đo, dữ liệu nào phân chia theo giả định để đánh giá độ tin cậy.
Với nhiên liệu tạo hơi hoặc vận chuyển, ghi loại nhiên liệu, lượng sử dụng và công việc phục vụ. Nếu một chuyến xe chở chung nhiều loại hàng, không tính toàn bộ nhiên liệu vào nấm mà thiếu giải thích. Cần một cách phân chia nhất quán, có căn cứ và được mô tả trong báo cáo.
Số liệu đầu vào phải đi cùng sản lượng của đúng kỳ. Một tháng dùng nhiều điện nhưng đang vệ sinh, sửa nhà hoặc chạy thử sẽ khác tháng sản xuất bình thường. Ghi sự kiện bất thường giúp người đọc không vội kết luận thiết bị kém hiệu quả hoặc mô hình đã cải thiện chỉ vì so nhầm thời điểm.
| Khâu cần theo dõi | Dữ liệu ban đầu có thể ghi | Điều dễ làm sai |
|---|---|---|
| Rơm đầu vào | Nguồn, khối lượng, tình trạng ẩm | So rơm ướt với rơm khô như nhau |
| Thu gom, vận chuyển | Quãng đường, lượng hàng, nhiên liệu | Bỏ chuyến rỗng hoặc chuyến gom |
| Xử lý nguyên liệu | Nhiên liệu, điện, lượng nguyên liệu | Chỉ ghi thời gian chạy máy |
| Nuôi và thu nấm | Điện, nước, nấm bán được, hàng loại | Dùng tổng nấm hái thay lượng bán |
| Bã sau thu hoạch | Lượng, nơi nhận, cách xử lý | Ghi “tái sử dụng” nhưng không biết đi đâu |
6. Dùng ví dụ số học để hiểu chỉ tiêu, không thay phép kiểm kê
Giả sử hai vụ đều sử dụng 300 kWh điện cho phần công việc đang theo dõi. Vụ A bán được 100 kg nấm, tương ứng 3 kWh/kg. Vụ B bán được 150 kg, tương ứng 2 kWh/kg. Đây là ví dụ giả định về điện trên một ký nấm, chưa phải lượng phát thải khí nhà kính.
Trong ví dụ, tổng điện không giảm nhưng điện tính trên một ký nấm giảm. Vì vậy, khi báo kết quả cần nói rõ đang so tổng lượng hay lượng tính theo sản phẩm. Nếu vụ B còn dùng nhiều nhiên liệu hơn, phải đưa khoản đó vào phần đánh giá tương ứng trước khi kết luận về phát thải.
Muốn đổi điện sang lượng khí nhà kính quy đổi, cần hệ số phù hợp nguồn điện, thời kỳ và phương pháp báo cáo. “Quy đổi” là đưa tác động của các khí về một đơn vị chung theo phương pháp đã chọn. Không tự lấy một hệ số bất kỳ trên mạng rồi xem kết quả là lượng giảm được công nhận của trại.
7. Quản lý bã nấm để không chuyển vấn đề sang cuối vụ
Sau thu hoạch, bã vẫn còn vật chất hữu cơ và cần có đường đi phù hợp. Nếu gom thành đống ướt, để nước đọng và không biết khi nào xử lý, trại chỉ chuyển việc quản lý phụ phẩm từ ruộng sang một vị trí khác. Có người đến lấy bã cũng chưa đủ để biết cuối cùng bã được sử dụng thế nào.
Hướng dẫn kiểm kê của IPCC có tính đến CH4 và N2O từ xử lý sinh học chất thải, bao gồm ủ phân. Điều đó cho thấy ủ hữu cơ không đồng nghĩa với không phát thải. Tuy nhiên, các hệ số chung trong hướng dẫn không phải kết quả đo riêng cho đống bã nấm của một hộ. Nguồn: IPCC, xử lý sinh học chất thải.
Về thực hành, cần bố trí chỗ xử lý, kiểm soát nước chảy và theo dõi quá trình theo hướng dẫn phù hợp nguyên liệu. Nếu giao ra ngoài, ghi người nhận, ngày, lượng và mục đích sử dụng đã xác nhận. Không tự tính toàn bộ lượng bã bán được thành lượng phân hóa học đã thay thế, bởi giá trị sử dụng phụ thuộc chất lượng và cách bón.
8. Ưu tiên giảm lãng phí nhìn thấy được trước khi mua thêm công nghệ
Hơi nóng thất thoát qua chỗ hở, máy chạy khi không cần và nấm bị hỏng vì chờ xe đều là những điểm đáng kiểm tra. Sửa chúng có thể cải thiện vận hành và chi phí. Tuy nhiên, từng thay đổi vẫn cần được đo lại để biết đã giảm lượng sử dụng nào và có gây ảnh hưởng khác không.
Ví dụ, giảm thời gian xử lý nhiệt tùy tiện có thể tiết kiệm nhiên liệu trước mắt nhưng làm tăng nguy cơ hỏng vụ nếu không đạt yêu cầu quy trình. Khi đó lượng nấm bán được giảm, kéo theo chi phí và tài nguyên trên mỗi ký tăng. Tiết kiệm phải đi cùng bảo đảm điều kiện kỹ thuật đã kiểm tra.
Tương tự, không giảm thông gió chỉ để giảm điện nếu điều đó làm môi trường trồng không phù hợp. Trước khi thay thiết bị lớn, kiểm tra bảo dưỡng, cách bố trí và lịch vận hành. Có thể thử một thay đổi nhỏ trong điều kiện theo dõi được rồi so với cách cũ, thay vì mua máy theo một tỷ lệ tiết kiệm quảng cáo.
9. Tách lợi ích môi trường với chuyện bán tín chỉ carbon
Tín chỉ carbon không phải giấy xác nhận tự có khi trại sử dụng rơm. Một chương trình cấp tín chỉ có yêu cầu về phương pháp, tình huống so sánh, dữ liệu, thẩm định và xác minh. Verra mô tả thêm các yêu cầu như lượng giảm phải được lượng hóa vững chắc, có thể theo dõi và tránh tính trùng. Tham khảo chương trình VCS.
Nếu có đơn vị mời tham gia, cần yêu cầu họ trình bày phương pháp nào áp dụng cho hoạt động cụ thể, ai chịu chi phí và ai có quyền với kết quả. Phải hiểu dữ liệu nào cần giao, thời gian cam kết và cách chia tiền nếu có tín chỉ thực sự được cấp. Không lấy doanh thu hứa hẹn làm khoản chắc chắn trong kế hoạch vay vốn.
Một lợi ích có thể được nhiều bên cùng nhắc đến, chẳng hạn người cung cấp rơm, đơn vị thu gom và trại nấm. Việc ghi công hay truyền thông cần phân biệt với quyền tính và bán lượng giảm phát thải theo chương trình. Không tự cộng ba lời tuyên bố thành ba lần lượng giảm từ cùng một hoạt động.
10. Lập một kế hoạch cải thiện vừa sức cho trại
Trong vụ đầu theo dõi, ưu tiên ghi đủ nguồn rơm, điện, nhiên liệu, nấm bán được và đường đi của bã. Chọn cách đo mà người phụ trách có thể duy trì. Dữ liệu thiếu cần được đánh dấu ngay; nếu đo sai hoặc bỏ sót, ghi nhận giới hạn thay vì điền một con số cho đủ bảng.
Sang vụ tiếp theo, chọn một vấn đề có thể sửa và giữ các thông tin cần so sánh. Chẳng hạn, kiểm tra lại chỗ thất thoát hơi sau bảo dưỡng hoặc điều chỉnh lịch gom để giảm hàng bị loại. Đánh giá cả lượng tài nguyên, chất lượng nấm, công lao động và chi phí, tránh chỉ nhìn một chỉ tiêu giảm.
Khi nhờ đơn vị chuyên môn đánh giá phát thải, cung cấp sổ gốc và giải thích cách thu thập. Báo cáo nên nói rõ phạm vi, đơn vị so sánh, nguồn hệ số và phần chưa chắc chắn. Nếu kết quả chỉ đủ cho quản lý nội bộ, hãy dùng đúng mục đích; chưa nên đưa con số ấy thành tuyên bố đã được chứng nhận trên nhãn hàng.
Trong trao đổi với khách, có thể mô tả đúng việc đã làm, như tận dụng rơm từ nguồn xác định hoặc theo dõi điện theo vụ. Những mô tả cụ thể dễ kiểm tra hơn lời khẳng định “không phát thải”. Khi chưa có phép đánh giá phù hợp, không gắn một tỷ lệ giảm khí nhà kính vào sản phẩm chỉ vì mô hình mang tên tuần hoàn.
Trồng nấm rơm theo hướng bền vững cần tạo được nấm có chất lượng, giữ sinh kế và quản lý phụ phẩm đến cuối đường đi. Người trồng có thể bắt đầu bằng một cuốn sổ đúng, một khâu bớt lãng phí và một đầu ra rõ cho bã. Lợi ích môi trường sẽ đáng tin hơn khi được chứng minh từ những việc cụ thể ấy.
Bài mới nhất
Đang tải bài mới...
0 nhận xét:
Đăng nhận xét