Bệnh nấm ở tôm: Lagenidium, Sirolpidium và Fusarium

BÀI 19 / 50 · KIẾN THỨC NUÔI TÔM

So với bệnh do virus và vi khuẩn, bệnh do nấm và các sinh vật giống nấm ít được bà con nhắc đến hơn trong ao nuôi thương phẩm. Tuy nhiên, ở trại sản xuất giống, đặc biệt trong các giai đoạn trứng, ấu trùng và hậu ấu trùng, nhóm tác nhân này có thể gây thiệt hại rất nhanh.

Một điểm cần làm rõ ngay từ đầu: những tác nhân thường được người nuôi gọi chung là “nấm” thực tế không hoàn toàn thuộc cùng một nhóm sinh học.

Lagenidium và Sirolpidium thuộc nhóm oomycete – sinh vật giống nấm, còn Fusarium là nấm thật. Tuy khác nhau về phân loại, chúng đều có khả năng tạo cấu trúc dạng sợi xâm nhập hoặc phát triển trên mô tôm và vì vậy trong thực tế bệnh học thủy sản thường được trình bày cùng nhóm bệnh nấm.

SỔ TAY NUÔI TÔM · ENVICác vị trí thường bị ảnh hưởng bởi nấm và sinh vật giống nấm trên tôm: trứng – ấu trùng – mang – vỏ và phần phụ.Sơ đồ biên tập từ nội dung tài liệu; không phải ảnh bệnh thực tế.

[Hình 6.1. Các vị trí thường bị ảnh hưởng bởi nấm và sinh vật giống nấm trên tôm: trứng – ấu trùng – mang – vỏ và phần phụ.]

Điều đáng lưu ý là Lagenidium và Sirolpidium chủ yếu đáng ngại ở giai đoạn tôm còn rất nhỏ, trong khi Fusarium có thể gây tổn thương ở tôm lớn hơn, đặc biệt ở mang, vỏ và những vùng mô đã bị tổn thương.

BỆNH DO LAGENIDIUM

Lagenidium là gì?

Lagenidium là một oomycete – sinh vật giống nấm – có khả năng gây bệnh nghiêm trọng ở trứng và ấu trùng của các loài giáp xác.

Trong trại giống tôm, đây là một trong những tác nhân cổ điển gây bệnh nấm ấu trùng – larval mycosis. Khi điều kiện thuận lợi, bệnh có thể lan nhanh trong bể và làm tỷ lệ chết của ấu trùng tăng mạnh. FAO ghi nhận Lagenidium cùng với Sirolpidium là những tác nhân đặc biệt nguy hiểm đối với tôm ở giai đoạn ấu trùng.

Lagenidium tấn công tôm như thế nào?

Quá trình gây bệnh bắt đầu khi bào tử di động – zoospore tiếp xúc với cơ thể ấu trùng.

Sau khi bám vào bề mặt, chúng nảy mầm, tạo các sợi dạng nấm rồi xuyên qua lớp ngoài của tôm. Hệ sợi tiếp tục phát triển bên trong, sử dụng mô của vật chủ làm nguồn dinh dưỡng và có thể lan ra gần như toàn bộ cơ thể ấu trùng.

SỔ TAY NUÔI TÔM · ENVISơ đồ quá trình Lagenidium gây nhiễm: zoospore trong nước → bám lên ấu trùng → nảy mầm → sợi xâm nhập mô → hệ sợi lan trong cơ thể → hình thành bào tử mới.Sơ đồ biên tập từ nội dung tài liệu; không phải ảnh bệnh thực tế.

[Hình 6.2. Sơ đồ quá trình Lagenidium gây nhiễm: zoospore trong nước → bám lên ấu trùng → nảy mầm → sợi xâm nhập mô → hệ sợi lan trong cơ thể → hình thành bào tử mới.]

Khi soi dưới kính hiển vi, có thể thấy mạng lưới sợi phát triển bên trong cơ thể tôm.

SỔ TAY NUÔI TÔM · ENVIẤu trùng tôm nhiễm Lagenidium với hệ sợi phát triển trong cơ thể quan sát dưới kính hiển vi.Sơ đồ biên tập từ nội dung tài liệu; không phải ảnh bệnh thực tế.

[Hình 6.3. Ấu trùng tôm nhiễm Lagenidium với hệ sợi phát triển trong cơ thể quan sát dưới kính hiển vi.]

Dấu hiệu trong bể giống

Ấu trùng nhiễm nặng thường

• bơi yếu
• phản ứng chậm
• giảm khả năng bắt mồi
• chìm hoặc nằm nhiều ở đáy bể
• cơ thể mất độ trong bình thường
• xuất hiện cấu trúc dạng sợi bên trong cơ thể
• chết tăng nhanh khi bệnh lan rộng.

Trong trường hợp nặng, mô của ấu trùng có thể bị hệ sợi chiếm gần như toàn bộ. Những mô tả kinh điển cho thấy bệnh có thể gây thiệt hại rất lớn cho quần thể ấu trùng trong trại giống.

Đừng nhầm “trắng cơ” với bệnh nấm

Ấu trùng hoặc tôm có vùng trắng đục không đồng nghĩa với nhiễm nấm. Nhiều bệnh virus, vi khuẩn và stress môi trường cũng có thể làm mô tôm mất độ trong.

Muốn xác định bệnh do Lagenidium, cần soi kính hiển vi để tìm hệ sợi và cấu trúc sinh sản đặc trưng.

BỆNH DO SIROLPIDIUM

Sirolpidium cũng thuộc nhóm oomycete và có khả năng gây bệnh ở trứng, ấu trùng và hậu ấu trùng tôm.

Về biểu hiện ngoài bể, bệnh có thể khá giống với Lagenidium: tôm yếu, bơi kém và hệ sợi phát triển xuyên qua mô cơ thể. Vì vậy, chỉ nhìn bằng mắt thường rất khó phân biệt hai tác nhân.

SỔ TAY NUÔI TÔM · ENVIẤu trùng tôm bị nhiễm Sirolpidium với hệ sợi phát triển trong mô.Sơ đồ biên tập từ nội dung tài liệu; không phải ảnh bệnh thực tế.

[Hình 6.4. Ấu trùng tôm bị nhiễm Sirolpidium với hệ sợi phát triển trong mô.]

Điểm khác biệt khi quan sát

Trong quá trình sinh sản, cấu trúc tạo và giải phóng bào tử của Lagenidium và Sirolpidium có những đặc điểm khác nhau, có thể hỗ trợ việc nhận diện dưới kính hiển vi.

Ở Lagenidium, các túi chứa bào tử có thể tạo thành cấu trúc dạng cầu khá rõ. Trong khi đó, Sirolpidium có cách hình thành và giải phóng bào tử khác, khiến hình ảnh bên ngoài của ấu trùng có thể giống như bị phủ bởi nhiều sợi nhỏ.

SỔ TAY NUÔI TÔM · ENVISo sánh hình thái Lagenidium và Sirolpidium dưới kính hiển vi, tập trung vào hệ sợi và cấu trúc sinh sản.Sơ đồ biên tập từ nội dung tài liệu; không phải ảnh bệnh thực tế.

[Hình 6.5. So sánh hình thái Lagenidium và Sirolpidium dưới kính hiển vi, tập trung vào hệ sợi và cấu trúc sinh sản.]

Với bà con và kỹ thuật viên trại giống

Điều quan trọng ngoài thực tế không phải lúc nào cũng là phân biệt ngay Lagenidium hay Sirolpidium, mà trước hết là nhận ra:

Ấu trùng đang bị một tác nhân dạng nấm xâm nhiễm → cần soi xác nhận → kiểm soát nguồn lây trong bể và hệ thống sản xuất.

BỆNH DO FUSARIUM – FUSARIOSIS

Fusarium khác Lagenidium như thế nào?

Nếu Lagenidium và Sirolpidium đặc biệt đáng ngại ở giai đoạn ấu trùng, thì Fusarium được biết đến nhiều hơn với những tổn thương ở mang, lớp vỏ và phần phụ của tôm lớn hơn.

Một số loài Fusarium, trong đó Fusarium solani đã được ghi nhận trong các bệnh ở giáp xác, có thể gây nhiễm ở mang và lớp vỏ.

SỔ TAY NUÔI TÔM · ENVITôm bị fusariosis với tổn thương sẫm màu ở mang và vùng vỏ.Sơ đồ biên tập từ nội dung tài liệu; không phải ảnh bệnh thực tế.

[Hình 6.6. Tôm bị fusariosis với tổn thương sẫm màu ở mang và vùng vỏ.]

Nấm thường xâm nhập từ đâu?

Lớp vỏ nguyên vẹn là hàng rào bảo vệ quan trọng của tôm.

Khi tôm bị

• xây xát
• tổn thương vỏ
• tổn thương mang
• stress kéo dài
• môi trường nhiều chất hữu cơ
• hoặc sức khỏe suy giảm,

cơ hội để nấm và các vi sinh vật cơ hội xâm nhập có thể tăng lên.

Vì vậy, Fusarium thường không nên được nhìn nhận tách rời khỏi tình trạng của con tôm và chất lượng môi trường nuôi.

SỔ TAY NUÔI TÔM · ENVIMinh họa quá trình: tổn thương vỏ/mang → bào tử nấm tiếp xúc → sợi nấm phát triển tại mô tổn thương → phản ứng viêm và melan hóa.Sơ đồ biên tập từ nội dung tài liệu; không phải ảnh bệnh thực tế.

[Hình 6.7. Minh họa quá trình: tổn thương vỏ/mang → bào tử nấm tiếp xúc → sợi nấm phát triển tại mô tổn thương → phản ứng viêm và melan hóa.]

Dấu hiệu

Tùy vị trí và mức độ nhiễm, bà con có thể thấy

• mang chuyển màu nâu hoặc đen
• xuất hiện vùng tổn thương sẫm màu trên vỏ
• phần phụ bị tổn thương
• tôm giảm hoạt động
• ăn yếu
• hô hấp khó khi mang bị ảnh hưởng nặng
• tôm suy yếu và có thể chết nếu tổn thương lan rộng hoặc xuất hiện thêm nhiễm trùng thứ phát.

FAO đã ghi nhận Fusarium liên quan đến hiện tượng mang chuyển màu đen rất đậm ở tôm nhiễm nặng.

SỔ TAY NUÔI TÔM · ENVISo sánh mang tôm khỏe với mang tôm bị tổn thương và melan hóa trong trường hợp nghi Fusarium.Sơ đồ biên tập từ nội dung tài liệu; không phải ảnh bệnh thực tế.

[Hình 6.8. So sánh mang tôm khỏe với mang tôm bị tổn thương và melan hóa trong trường hợp nghi Fusarium.]

Nhưng đen mang chưa chắc là Fusarium

Đây là một điểm rất quan trọng.

Đen mang có thể liên quan đến

• nấm
• vi khuẩn
• ký sinh và sinh vật bám
• chất hữu cơ
• NH₃ hoặc NO₂⁻
• một số chất hóa học
• tổn thương cơ học
• các quá trình melan hóa khác.

FAO cũng liệt kê nhiều tác nhân môi trường khác nhau có khả năng gây đen mang.

Do đó

Mang đen là triệu chứng. Fusariosis là một trong nhiều nguyên nhân có thể có.

Nguồn biên soạn: Nội dung được biên tập từ tài liệu “Sổ tay tôm” do Đặng Hữu Tùng cung cấp. Dấu hiệu ngoài ao chỉ giúp khoanh vùng; không dùng một dấu hiệu đơn lẻ để kết luận bệnh. Khi tôm chết tăng nhanh hoặc nghi bệnh truyền nhiễm, cần lấy mẫu và chọn xét nghiệm phù hợp.

Đọc tiếp trong mục Nuôi tôm

• Tôm đóng rong, bám bẩn: Zoothamnium, Epistylis và Vorticella
• Chẩn đoán và phòng bệnh nấm trong trại giống tôm

Xem tất cả bài kiến thức nuôi tôm