Lấy mẫu tôm gửi xét nghiệm: chọn đúng con, đúng mô, đúng cách bảo quản

BÀI 40 / 50 · KIẾN THỨC NUÔI TÔM

Một xét nghiệm rất tốt cũng có thể cho kết quả không hữu ích nếu mẫu lấy không đúng.

Đây là nguyên tắc đặc biệt quan trọng

Chất lượng kết quả bắt đầu từ chất lượng mẫu.

1. Chọn tôm

Ưu tiên

• tôm bệnh còn sống
• tôm yếu
• tôm có triệu chứng điển hình
• nhiều con đại diện cho đàn.

Không nên dựa hoàn toàn vào một con.

SỔ TAY NUÔI TÔM · ENVINguyên tắc lựa chọn tôm đại diện để lấy mẫu chẩn đoán.Sơ đồ biên tập từ nội dung tài liệu; không phải ảnh bệnh thực tế.

[Hình 10.23. Nguyên tắc lựa chọn tôm đại diện để lấy mẫu chẩn đoán.]

2. Chọn đúng mô

Không phải bệnh nào cũng lấy cùng một cơ quan.

Tác nhân khác nhau có mô đích khác nhau.

Ví dụ

• EHP → gan tụy là mô quan trọng
• AHPND → gan tụy và mẫu phù hợp để phát hiện vi khuẩn/gen độc lực
• WSSV → nhiều mô có nguồn gốc ngoại bì/trung bì có thể phù hợp tùy quy trình
• bệnh cơ → mô cơ và các mô đích theo quy trình
• sinh vật bám → mang/vỏ để soi.

SỔ TAY NUÔI TÔM · ENVIBản đồ cơ thể tôm thể hiện các loại mô thường được lấy cho từng nhóm bệnh.Sơ đồ biên tập từ nội dung tài liệu; không phải ảnh bệnh thực tế.

[Hình 10.24. Bản đồ cơ thể tôm thể hiện các loại mô thường được lấy cho từng nhóm bệnh.]

BẢO QUẢN MẪU

Đây là phần không nên đưa một công thức duy nhất cho tất cả xét nghiệm.

Mẫu sinh học phân tử

Tùy phương pháp và yêu cầu phòng xét nghiệm, mẫu có thể được

• bảo quản trong ethanol thích hợp
• dung dịch bảo quản nucleic acid chuyên dụng
• làm lạnh hoặc đông lạnh theo quy trình.

Đối với các tác nhân RNA, yêu cầu bảo quản RNA càng cần được chú ý vì RNA dễ bị phân hủy.

Mẫu mô bệnh học

Dung dịch Davidson's AFA được sử dụng rộng rãi để cố định mô giáp xác trong mô bệnh học; WOAH cũng dẫn chiếu sử dụng Davidson's AFA trong các chương chẩn đoán bệnh giáp xác.

SỔ TAY NUÔI TÔM · ENVISo sánh hai hướng chuẩn bị mẫu: mẫu xét nghiệm sinh học phân tử và mẫu mô bệnh học.Sơ đồ biên tập từ nội dung tài liệu; không phải ảnh bệnh thực tế.

[Hình 10.25. So sánh hai hướng chuẩn bị mẫu: mẫu xét nghiệm sinh học phân tử và mẫu mô bệnh học.]

Một lỗi rất quan trọng cần tránh

Không lấy một mẫu đã cố định theo cách phù hợp cho mục đích này rồi mặc định nó vẫn tối ưu cho mọi xét nghiệm khác.

Tốt nhất trước khi lấy mẫu hãy hỏi phòng xét nghiệm

“Bệnh nghi ngờ là gì – cần lấy mô nào – bảo quản bằng gì – cần bao nhiêu con?”

VẬN CHUYỂN MẪU

Mục tiêu của vận chuyển là giữ mẫu ở trạng thái phù hợp cho xét nghiệm cần thực hiện.

Không nên áp dụng cứng

“mọi mẫu đều giữ 4°C và phải đến trong 12–24 giờ”.

Yêu cầu phụ thuộc

• loại mẫu
• phương pháp xét nghiệm
• chất bảo quản
• tác nhân DNA hay RNA
• khoảng cách vận chuyển.

SỔ TAY NUÔI TÔM · ENVIQuy trình từ ao đến phòng xét nghiệm: chọn mẫu → ghi nhãn → bảo quản → ghi thông tin ao → vận chuyển → tiếp nhận.Sơ đồ biên tập từ nội dung tài liệu; không phải ảnh bệnh thực tế.

[Hình 10.26. Quy trình từ ao đến phòng xét nghiệm: chọn mẫu → ghi nhãn → bảo quản → ghi thông tin ao → vận chuyển → tiếp nhận.]

Mỗi mẫu nên có tối thiểu

• mã ao
• ngày, giờ lấy
• tuổi tôm
• kích cỡ
• triệu chứng
• số lượng chết
• thông số môi trường đáng chú ý
• biện pháp vừa thực hiện
• loại mẫu và chất bảo quản.

Những thông tin này đôi khi có giá trị không kém chính mẫu tôm.

CHẨN ĐOÁN PHÂN BIỆT – NHỮNG BỆNH RẤT DỄ NHẦM

1. Có đốm trắng trên vỏ

Cần phân biệt

• WSSV
• các biến đổi khoáng hóa/vỏ
• tổn thương hoặc bất thường khác của lớp vỏ.

Không nên gọi tất cả các trường hợp không phải WSSV là “đốm trắng do vi khuẩn BWSS” nếu chưa xác định tác nhân.

[Hình 10.27. Bảng ảnh phân biệt các dạng đốm trắng trên vỏ và những xét nghiệm cần thực hiện khi nghi WSSV.] Nguồn ảnh: NACA Asia-Pacific Aquatic Animal Disease Field Guide.

2. Trắng cơ

Cần phân biệt

• IMNV
• các virus gây tổn thương cơ khác tùy loài
• stress nhiệt
• biến động độ mặn
• thiếu oxy
• tổn thương cơ.

[Hình 10.28. Cây quyết định sơ bộ khi gặp tôm trắng cơ.] Nguồn ảnh: NACA Asia-Pacific Aquatic Animal Disease Field Guide.

3. Tôm chậm lớn

Cần xem xét

• EHP
• IHHNV/RDS
• MSGS/LSNV ở tôm sú
• mật độ
• dinh dưỡng
• chất lượng giống
• môi trường kéo dài không phù hợp.

WOAH hiện có tài liệu kỹ thuật riêng về EHP và xác nhận đây là tác nhân quan trọng liên quan đến giảm tăng trưởng ở tôm.

SỔ TAY NUÔI TÔM · ENVICây chẩn đoán tôm chậm lớn: phân đàn → kiểm tra môi trường/dinh dưỡng → EHP → IHHNV → các nguyên nhân khác.Sơ đồ biên tập từ nội dung tài liệu; không phải ảnh bệnh thực tế.

[Hình 10.29. Cây chẩn đoán tôm chậm lớn: phân đàn → kiểm tra môi trường/dinh dưỡng → EHP → IHHNV → các nguyên nhân khác.]

4. Gan tụy nhạt và teo

Cần phân biệt

• AHPND
• EHP
• NHP
• DIV1
• giảm ăn kéo dài
• rối loạn dinh dưỡng.

SỔ TAY NUÔI TÔM · ENVIBảng ảnh so sánh các bệnh và tình trạng có thể làm gan tụy teo hoặc nhạt.Sơ đồ biên tập từ nội dung tài liệu; không phải ảnh bệnh thực tế.

[Hình 10.30. Bảng ảnh so sánh các bệnh và tình trạng có thể làm gan tụy teo hoặc nhạt.]

5. Tôm đỏ thân

Cần xem xét

• WSSV
• TSV
• DIV1
• nhiễm khuẩn
• stress
• tổn thương hoặc các nguyên nhân khác.

Đỏ thân không phải tên bệnh.

Nguồn biên soạn: Nội dung được biên tập từ tài liệu “Sổ tay tôm” do Đặng Hữu Tùng cung cấp. Dấu hiệu ngoài ao chỉ giúp khoanh vùng; không dùng một dấu hiệu đơn lẻ để kết luận bệnh. Khi tôm chết tăng nhanh hoặc nghi bệnh truyền nhiễm, cần lấy mẫu và chọn xét nghiệm phù hợp.

Đọc tiếp trong mục Nuôi tôm

• Soi tươi, vi khuẩn, mô bệnh học và PCR trong chẩn đoán bệnh tôm
• Cách đọc kết quả xét nghiệm bệnh tôm cùng với tình trạng ao

Xem tất cả bài kiến thức nuôi tôm