Những việc không nên làm khi tôm bệnh mà chưa rõ nguyên nhân

BÀI 44 / 50 · KIẾN THỨC NUÔI TÔM

Việc thu gom và xử lý tôm bệnh/tôm chết phải phù hợp với tình trạng dịch bệnh và hướng dẫn thú y địa phương.

Tôm chết là một trong những nguồn mầm bệnh cần được quản lý cẩn thận.

Không nên

• để tôm chết nằm lâu trong ao nếu hệ thống có thể thu gom
• vứt tôm chết xuống kênh
• đưa tôm chết sang khu nuôi khác
• cho động vật khác ăn tôm bệnh rồi di chuyển quanh khu vực nuôi.

SỔ TAY NUÔI TÔM · ENVICác con đường tôm chết có thể làm phát tán mầm bệnh nếu không được quản lý.Sơ đồ biên tập từ nội dung tài liệu; không phải ảnh bệnh thực tế.

[Hình 11.18. Các con đường tôm chết có thể làm phát tán mầm bệnh nếu không được quản lý.]

KHÔNG XẢ NƯỚC AO NGHI BỆNH RA KHU VỰC CHUNG MỘT CÁCH TÙY TIỆN

Nếu nghi bệnh truyền nhiễm, nước ao có thể là một đường phát tán mầm bệnh.

Đặc biệt với WSSV, nghiên cứu thực nghiệm đã cho thấy virus có thể được thải ra nước rất sớm trong quá trình bệnh và nước đóng vai trò quan trọng trong truyền lây.

Vì vậy

Không xả nước ao nghi bệnh trực tiếp ra kênh cấp – thoát chung khi chưa đánh giá và xử lý theo quy định.

Nhưng cũng không nên đưa một công thức

“chlorine ≥30 ppm trong ít nhất 7 ngày”

thành quy định chung.

Khử trùng hiệu quả phụ thuộc

• hoạt chất
• hàm lượng clo hoạt tính
• chất hữu cơ
• pH
• thể tích
• thời gian tiếp xúc
• tác nhân cần bất hoạt.

SỔ TAY NUÔI TÔM · ENVISơ đồ nguy cơ lây lan khi nước ao bệnh được xả vào kênh chung và đi vào các ao khác.Sơ đồ biên tập từ nội dung tài liệu; không phải ảnh bệnh thực tế.

[Hình 11.19. Sơ đồ nguy cơ lây lan khi nước ao bệnh được xả vào kênh chung và đi vào các ao khác.]

KHÔNG DÙNG KHÁNG SINH KHI CHƯA CÓ CƠ SỞ

Kháng sinh

không trị virus;không trị EHP;không giải quyết thiếu oxy;không giải quyết NH₃;không giải quyết tảo tàn.

Việc sử dụng không đúng còn có thể

• thúc đẩy kháng kháng sinh
• gây tồn dư
• tác động hệ vi sinh
• làm khó việc chẩn đoán vi khuẩn sau đó.

Vì vậy, nếu nghi bệnh vi khuẩn cần xác định vi khuẩn có thực sự tham gia gây bệnh hay không và chỉ sử dụng thuốc thú y thủy sản theo quy định, hướng dẫn chuyên môn.

CÓ ĐƯỢC TRỘN TỎI VÀ PROBIOTIC CÙNG LÚC KHÔNG?

Không nên biến câu

“tuyệt đối không trộn tỏi với vi sinh”

thành quy luật khoa học chung.

Tỏi chứa các hợp chất có hoạt tính kháng khuẩn, nhưng ảnh hưởng thực tế đến một sản phẩm probiotic phụ thuộc:

• nồng độ
• cách chế biến
• thời gian tiếp xúc
• chủng vi sinh
• dạng sản phẩm.

Nguyên tắc hợp lý hơn

Nếu đang dùng sản phẩm chứa vi sinh vật sống, không nên tùy tiện trộn chung với các chất có hoạt tính kháng khuẩn hoặc chất sát trùng, trừ khi nhà sản xuất có dữ liệu chứng minh tương thích.

Điều này áp dụng không chỉ với tỏi mà cả nhiều hóa chất và hoạt chất khác.

KHÔNG CỐ “KÍCH TÔM LỘT” KHI TÔM ĐANG YẾU

Lột xác là một giai đoạn tôm cần nhiều năng lượng và khả năng điều hòa sinh lý tốt.

Nếu đàn tôm đang

• thiếu oxy
• stress
• yếu
• nhiễm bệnh
• mất cân bằng khoáng

việc cố tạo thêm một biến động mạnh để kích thích lột xác có thể làm rủi ro tăng.

Nhưng cũng không nên hiểu rằng cứ tôm bị bệnh thì phải ngăn lột xác – lột xác là quá trình sinh lý tự nhiên.

Mục tiêu là

không chủ động gây thêm stress trong lúc tôm đang yếu.

SAU XỬ LÝ – ĐỪNG CHỈ NHÌN “TÔM ĂN LẠI”

Tôm ăn lại là tín hiệu tốt, nhưng chưa đủ để kết luận ao đã phục hồi.

Cần theo dõi đồng thời

• lượng thức ăn
• số tôm chết mỗi ngày
• DO
• pH
• NH₃/NO₂⁻ khi liên quan
• màu nước
• gan tụy
• đường ruột
• tăng trưởng
• phân đàn
• kết quả xét nghiệm khi cần.

SỔ TAY NUÔI TÔM · ENVIBảng theo dõi phục hồi sau xử lý: sức ăn – chết/ngày – môi trường – gan tụy – ruột – tăng trưởng.Sơ đồ biên tập từ nội dung tài liệu; không phải ảnh bệnh thực tế.

[Hình 11.20. Bảng theo dõi phục hồi sau xử lý: sức ăn – chết/ngày – môi trường – gan tụy – ruột – tăng trưởng.]

Đừng lấy “gan nâu bóng” làm tiêu chuẩn duy nhất để nói gan tụy đã khỏe. Màu gan chịu ảnh hưởng của thức ăn, tình trạng tiêu hóa và nhiều yếu tố khác.

THEO DÕI XU HƯỚNG, KHÔNG CHỈ THEO DÕI MỘT CON SỐ

Sau một biện pháp xử lý, câu hỏi cần đặt ra là

Ao đang tốt dần hay xấu dần?

Ví dụ

• tôm chết 500 → 300 → 100 con/ngày: đang giảm
• 50 → 120 → 300: đang xấu đi
• thức ăn tăng dần trở lại
• DO gần sáng ổn định hơn
• phân trắng giảm nhưng tăng trưởng vẫn kém.

SỔ TAY NUÔI TÔM · ENVIVí dụ biểu đồ theo dõi diễn biến ao trước và sau xử lý.Sơ đồ biên tập từ nội dung tài liệu; không phải ảnh bệnh thực tế.

[Hình 11.21. Ví dụ biểu đồ theo dõi diễn biến ao trước và sau xử lý.]

Xu hướng mới cho biết biện pháp có thực sự giúp hệ thống phục hồi hay không.

AN TOÀN SINH HỌC SAU KHI XUẤT HIỆN BỆNH

Khi một ao có bệnh, hãy coi đó là một điểm nguy cơ trong toàn bộ trại, không chỉ là vấn đề của riêng ao đó.

Nên tổ chức

• dụng cụ riêng cho ao nghi bệnh nếu có thể
• thứ tự chăm sóc từ ao khỏe sang ao bệnh
• vệ sinh dụng cụ phù hợp
• kiểm soát người và phương tiện
• hạn chế động vật và chim tiếp cận
• quản lý nước
• quản lý tôm chết.

SỔ TAY NUÔI TÔM · ENVIPhân vùng an toàn sinh học trong trại: ao khỏe → khu vực trung gian → ao nghi bệnh.Sơ đồ biên tập từ nội dung tài liệu; không phải ảnh bệnh thực tế.

[Hình 11.22. Phân vùng an toàn sinh học trong trại: ao khỏe → khu vực trung gian → ao nghi bệnh.]

FAO hiện tiếp tục nhấn mạnh quản lý nguy cơ và an toàn sinh học là nền tảng của kiểm soát bệnh trong sản xuất tôm.

NẾU XÁC NHẬN BỆNH NGUY HIỂM – ĐỪNG TỰ XỬ LÝ THEO “CÔNG THỨC TRUYỀN MIỆNG”

Khi xét nghiệm xác nhận bệnh truyền nhiễm nguy hiểm, biện pháp xử lý có thể liên quan đến:

• cô lập ao
• kiểm soát nước ra vào
• quản lý tôm bệnh và tôm chết
• thu hoạch hoặc tiêu hủy trong trường hợp phù hợp
• khử trùng
• xử lý bùn và nước
• vệ sinh dụng cụ
• giám sát các ao lân cận.

Những quyết định này cần thực hiện theo quy định thú y và hướng dẫn của cơ quan chuyên môn đang có hiệu lực tại thời điểm xảy ra bệnh.

Việt Nam hiện cũng có chính sách về hỗ trợ khắc phục dịch bệnh động vật theo Nghị định 116/2025/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 25/7/2025, cho thấy xử lý dịch bệnh là một hoạt động quản lý chính thức chứ không chỉ là quyết định kỹ thuật riêng của từng hộ nuôi.

SỔ TAY NUÔI TÔM · ENVISơ đồ phối hợp khi xác nhận bệnh nguy hiểm: người nuôi – phòng xét nghiệm – cơ quan thú y/chuyên môn – biện pháp kiểm soát.Sơ đồ biên tập từ nội dung tài liệu; không phải ảnh bệnh thực tế.

[Hình 11.23. Sơ đồ phối hợp khi xác nhận bệnh nguy hiểm: người nuôi – phòng xét nghiệm – cơ quan thú y/chuyên môn – biện pháp kiểm soát.]

Nguồn biên soạn: Nội dung được biên tập từ tài liệu “Sổ tay tôm” do Đặng Hữu Tùng cung cấp. Dấu hiệu ngoài ao chỉ giúp khoanh vùng; không dùng một dấu hiệu đơn lẻ để kết luận bệnh. Khi tôm chết tăng nhanh hoặc nghi bệnh truyền nhiễm, cần lấy mẫu và chọn xét nghiệm phù hợp.

Đọc tiếp trong mục Nuôi tôm

• Xử lý thế nào khi nghi virus, vi khuẩn hoặc EHP ở tôm?
• Quy trình 6 giờ đầu khi tôm có dấu hiệu bất thường

Xem tất cả bài kiến thức nuôi tôm