Việc đầu tiên khi tôm có dấu hiệu bệnh: đánh giá ao, nước và mức khẩn cấp

BÀI 42 / 50 · KIẾN THỨC NUÔI TÔM

Một buổi sáng, tôm bỗng ăn yếu. Một vài con xuất hiện ở mé bờ. Gan tụy nhạt hơn mọi ngày. Trong vó có tôm mềm vỏ, ruột rỗng hoặc bắt đầu xuất hiện tôm chết.

Đây thường là lúc người nuôi dễ nóng ruột nhất.

Phản ứng đầu tiên rất dễ là

“Đánh gì xuống ao?”

Nhưng trong nhiều trường hợp, câu hỏi quan trọng hơn phải là

“Điều gì vừa xảy ra với ao?”

Bởi cùng một biểu hiện tôm giảm ăn có thể bắt nguồn từ thiếu oxy, biến động môi trường, AHPND, WSSV hoặc rất nhiều nguyên nhân khác. Nếu chưa xác định được nguyên nhân mà cùng lúc thay nước, đánh hóa chất, trộn thuốc và thay đổi thức ăn, những biến động mới tạo ra có thể khiến việc chẩn đoán càng khó và đàn tôm càng stress.

Vì vậy, nguyên tắc của phần này là

Ổn định trước – chẩn đoán sau – xử lý đúng nguyên nhân – hạn chế làm ao biến động thêm.

SỔ TAY NUÔI TÔM · ENVISơ đồ nguyên tắc xử lý khi tôm bất thường: Phát hiện → Đánh giá mức độ khẩn cấp → Kiểm tra nước → Kiểm tra tôm → Khoanh vùng nguyên nhân → Lấy mẫu → Ổn định ao → Xử lý theo nguyên nhân → Theo dõi.Sơ đồ biên tập từ nội dung tài liệu; không phải ảnh bệnh thực tế.

[Hình 11.1. Sơ đồ nguyên tắc xử lý khi tôm bất thường: Phát hiện → Đánh giá mức độ khẩn cấp → Kiểm tra nước → Kiểm tra tôm → Khoanh vùng nguyên nhân → Lấy mẫu → Ổn định ao → Xử lý theo nguyên nhân → Theo dõi.]

VIỆC ĐẦU TIÊN: XÁC ĐỊNH TÌNH HUỐNG CÓ KHẨN CẤP HAY KHÔNG

Không phải tất cả những lần tôm giảm ăn đều là tình huống khẩn cấp.

Nhưng một số dấu hiệu cần phản ứng ngay

• nhiều tôm đồng loạt nổi đầu
• tôm tập trung bất thường quanh quạt hoặc khu vực cấp oxy
• tôm dạt bờ với số lượng tăng nhanh
• số tôm chết tăng rõ trong vài giờ
• nước đổi màu đột ngột
• tảo tàn
• hệ thống quạt nước hoặc cấp oxy gặp sự cố
• vừa xảy ra mưa lớn hoặc có nguồn nước lạ đi vào ao
• nhiều tôm cùng xuất hiện một triệu chứng nghi bệnh truyền nhiễm cấp tính.

SỔ TAY NUÔI TÔM · ENVIPhân loại tình huống: Theo dõi – Cảnh báo – Khẩn cấp dựa trên sức ăn, hành vi và tốc độ tôm chết.Sơ đồ biên tập từ nội dung tài liệu; không phải ảnh bệnh thực tế.

[Hình 11.2. Phân loại tình huống: Theo dõi – Cảnh báo – Khẩn cấp dựa trên sức ăn, hành vi và tốc độ tôm chết.]

Nếu tôm đang nổi đầu hàng loạt, ưu tiên cấp cứu môi trường trước khi nghĩ đến tên bệnh.

Nếu tôm vẫn bơi bình thường nhưng sức ăn giảm từ từ trong vài ngày, có thêm thời gian để đánh giá gan tụy, đường ruột, tăng trưởng và xét nghiệm có mục tiêu.

ĐÁNH GIÁ NHANH TÌNH TRẠNG AO

Đừng chỉ bắt một vài con tôm lên xem.

Hãy đứng tại ao và nhìn toàn bộ hệ thống.

1. Sức ăn thay đổi thế nào?

Kiểm tra

• lượng thức ăn còn lại trong vó
• lượng thức ăn đã cho trong những cữ gần nhất
• tôm bắt đầu giảm ăn từ khi nào
• giảm từ từ hay đột ngột
• có liên quan đến mưa, lột xác hoặc thay đổi thức ăn không.

SỔ TAY NUÔI TÔM · ENVIVí dụ biểu đồ sức ăn giảm từ từ và giảm đột ngột – hai kiểu diễn biến cần được điều tra khác nhau.Sơ đồ biên tập từ nội dung tài liệu; không phải ảnh bệnh thực tế.

[Hình 11.3. Ví dụ biểu đồ sức ăn giảm từ từ và giảm đột ngột – hai kiểu diễn biến cần được điều tra khác nhau.]

Riêng bệnh đầu vàng, sự thay đổi sức ăn bất thường trước khi giảm ăn đã được mô tả trong tài liệu bệnh học, nhưng không nên dùng dấu hiệu này riêng lẻ để chẩn đoán YHV.

2. Tôm đang ở đâu?

Quan sát

• đáy
• mé bờ
• mặt nước
• khu vực quạt
• hố gom
• khu vực nước chảy.

Một đàn tôm khỏe thường phân bố khác với đàn đang thiếu oxy hoặc suy yếu.

Nếu hàng loạt tôm tập trung quanh nơi có nhiều oxy hơn, đó là một thông tin chẩn đoán rất quan trọng.

3. Tôm chết nhanh hay rải rác?

Nên bắt đầu ghi số liệu.

Ví dụ

Ngày 1: 20 conNgày 2: 60 conNgày 3: 250 con

khác hoàn toàn với

20 → 22 → 25 con/ngày.

Tốc độ thay đổi số tôm chết giúp phân biệt sơ bộ một quá trình cấp tính với vấn đề kéo dài.

SỔ TAY NUÔI TÔM · ENVIĐường cong số tôm chết theo thời gian giúp nhận biết bệnh diễn tiến nhanh và bệnh diễn tiến kéo dài.Sơ đồ biên tập từ nội dung tài liệu; không phải ảnh bệnh thực tế.

[Hình 11.4. Đường cong số tôm chết theo thời gian giúp nhận biết bệnh diễn tiến nhanh và bệnh diễn tiến kéo dài.]

KIỂM TRA NƯỚC NGAY – ĐỪNG CHỜ KẾT QUẢ PCR

Xét nghiệm bệnh có thể cần thời gian. Nhưng môi trường có thể giết tôm ngay lúc đó.

Vì vậy, khi đàn tôm bất thường, cần ưu tiên kiểm tra

DO → nhiệt độ → pH → độ mặn → độ kiềm → TAN/NH₃ → NO₂⁻ → tình trạng đáy → tảo.

H₂S cần được xem xét đặc biệt khi đáy ao nhiều hữu cơ, yếm khí hoặc có dấu hiệu bất thường.

SỔ TAY NUÔI TÔM · ENVIThứ tự kiểm tra nhanh môi trường khi tôm bất thường.Sơ đồ biên tập từ nội dung tài liệu; không phải ảnh bệnh thực tế.

[Hình 11.5. Thứ tự kiểm tra nhanh môi trường khi tôm bất thường.]

Không nên chỉ dựa vào một bộ ngưỡng duy nhất như “DO dưới 3,5 mg/L”, “NH₃ trên 0,3 mg/L” hay “NO₂⁻ trên 1 mg/L” để kết luận nguyên nhân. Độc tính và khả năng chịu đựng thay đổi theo pH, nhiệt độ, độ mặn, kích thước tôm và thời gian tiếp xúc.

NẾU NGHI THIẾU OXY – ƯU TIÊN OXY TRƯỚC

Nếu tôm

• nổi đầu
• tập trung quanh quạt
• dạt vào vùng nước chuyển động
• xuất hiện nhiều vào gần sáng,

hãy nghĩ đến DO ngay.

Trong tình huống này, mục tiêu đầu tiên là tăng khả năng cung cấp và phân bố oxy trong ao.

Kiểm tra toàn bộ

• quạt nước
• máy thổi khí
• hệ thống sục khí
• điện
• dòng chảy
• những vùng nước chết.

SỔ TAY NUÔI TÔM · ENVIMinh họa phân bố dòng nước và oxy trong ao; vị trí dễ hình thành vùng oxy thấp.Sơ đồ biên tập từ nội dung tài liệu; không phải ảnh bệnh thực tế.

[Hình 11.6. Minh họa phân bố dòng nước và oxy trong ao; vị trí dễ hình thành vùng oxy thấp.]

Nếu hệ thống oxy đang hỏng, việc tìm thuốc trị bệnh lúc đó không giải quyết được nguyên nhân trước mắt.

KIỂM TRA TÔM CÓ HỆ THỐNG

Chọn tôm đang yếu nhưng còn sống ở nhiều vị trí khác nhau trong ao.

Không nên chỉ chọn những con đẹp nhất trong vó.

Kiểm tra theo một thứ tự cố định

Toàn thân → vỏ → mang → cơ → gan tụy → dạ dày → đường ruột → phân.

SỔ TAY NUÔI TÔM · ENVIQuy trình kiểm tra nhanh một con tôm tại ao.Sơ đồ biên tập từ nội dung tài liệu; không phải ảnh bệnh thực tế.

[Hình 11.7. Quy trình kiểm tra nhanh một con tôm tại ao.]

Ngoài cơ thể

Quan sát

• đốm bất thường trên vỏ
• đỏ thân
• trắng cơ
• vỏ mềm
• tổn thương vỏ
• đóng bẩn
• mang đổi màu
• sinh vật bám.

Bên trong

Quan sát

• kích thước gan tụy
• màu gan tụy
• độ chắc
• dạ dày có thức ăn hay không
• đường ruột đầy hay rỗng
• phân bất thường.

SỔ TAY NUÔI TÔM · ENVITôm khỏe và một số dấu hiệu cần kiểm tra: gan tụy – dạ dày – ruột – mang – cơ – vỏ.Sơ đồ biên tập từ nội dung tài liệu; không phải ảnh bệnh thực tế.

[Hình 11.8. Tôm khỏe và một số dấu hiệu cần kiểm tra: gan tụy – dạ dày – ruột – mang – cơ – vỏ.]

Một dấu hiệu riêng lẻ không đủ để kết luận bệnh.

KHOANH VÙNG NGUYÊN NHÂN

Sau khi kiểm tra nước và tôm, có thể tạm chia thành bốn hướng lớn.

Nhóm 1. Nghi sự cố môi trường

Ví dụ

• nhiều tôm nổi đầu cùng lúc
• hiện tượng xảy ra sau mưa
• DO thấp
• pH hoặc độ mặn thay đổi rõ
• tảo vừa tàn
• đáy ao bất thường
• NH₃ hoặc NO₂⁻ tăng.

Ưu tiên: ổn định môi trường.

Nhóm 2. Nghi bệnh truyền nhiễm cấp tính

Ví dụ

• số tôm chết tăng nhanh
• sức ăn giảm mạnh
• môi trường không giải thích được mức độ chết
• xuất hiện dấu hiệu phù hợp với WSSV, AHPND, YHV, DIV1 hoặc bệnh cấp tính khác.

Ưu tiên

hạn chế phát tán → lấy mẫu → xét nghiệm → tăng an toàn sinh học.

WSSV là bệnh có khả năng diễn tiến rất nhanh và WOAH xem kiểm soát bằng an toàn sinh học, giám sát và chẩn đoán là những thành phần quan trọng trong quản lý bệnh.

Nhóm 3. Nghi bệnh mạn tính hoặc vấn đề tăng trưởng

Ví dụ

• tôm chậm lớn
• phân đàn
• chết ít
• lượng thức ăn tiêu thụ không tương xứng tăng trọng.

Cần nghĩ đến

• EHP
• IHHNV
• dinh dưỡng
• mật độ
• môi trường kéo dài không phù hợp.

Tình huống này thường không đòi hỏi “đánh thuốc khẩn cấp”, mà cần tìm nguyên nhân kinh tế của hiện tượng tăng trưởng kém.

Nhóm 4. Nghi sinh vật bám/ký sinh trùng

Ví dụ

• mang bẩn
• tôm đóng “lông”
• vỏ nhiều sinh vật bám
• tôm chậm lột.

Ưu tiên

soi tươi + kiểm tra chất hữu cơ + đáy ao + sức khỏe tôm.

SỔ TAY NUÔI TÔM · ENVICây phân loại sơ bộ bốn nhóm nguyên nhân: Môi trường – Bệnh cấp – Bệnh mạn/tăng trưởng – Sinh vật bám.Sơ đồ biên tập từ nội dung tài liệu; không phải ảnh bệnh thực tế.

[Hình 11.9. Cây phân loại sơ bộ bốn nhóm nguyên nhân: Môi trường – Bệnh cấp – Bệnh mạn/tăng trưởng – Sinh vật bám.]

LẤY MẪU TRƯỚC KHI LÀM THAY ĐỔI AO QUÁ NHIỀU

Nếu nghi bệnh truyền nhiễm, nên lấy mẫu càng sớm càng tốt.

Một nguyên tắc thực tế rất quan trọng

Nếu có thể, lấy mẫu trước khi dùng hàng loạt hóa chất, kháng sinh hoặc thực hiện những thay đổi lớn trong ao.

Bởi những can thiệp đó có thể

• làm thay đổi số lượng vi khuẩn
• thay đổi tổn thương
• làm tôm chết thêm
• khiến việc chẩn đoán khó hơn.

Ưu tiên tôm

• còn sống
• yếu
• có triệu chứng
• đại diện cho đàn.

SỔ TAY NUÔI TÔM · ENVIChọn mẫu chẩn đoán: ưu tiên tôm bệnh còn sống thay vì tôm đã chết phân hủy.Sơ đồ biên tập từ nội dung tài liệu; không phải ảnh bệnh thực tế.

[Hình 11.10. Chọn mẫu chẩn đoán: ưu tiên tôm bệnh còn sống thay vì tôm đã chết phân hủy.]

Phương pháp xét nghiệm phụ thuộc bệnh nghi ngờ. PCR/qPCR, RT-PCR, mô bệnh học, vi sinh hoặc soi tươi có vai trò khác nhau; không có một xét nghiệm duy nhất phù hợp cho mọi bệnh. FAO và WOAH đều nhấn mạnh giám sát, lấy mẫu và chẩn đoán đúng là các thành phần cốt lõi của quản lý sức khỏe và an toàn sinh học tôm.

TRONG KHI CHỜ KẾT QUẢ – LÀM GÌ?

Đây là giai đoạn bà con dễ “đánh đủ thứ” xuống ao nhất.

Nhưng nguyên tắc nên là

1. Giữ oxy ổn định

Không để một đàn tôm đang yếu phải chịu thêm stress thiếu oxy.

Theo dõi đặc biệt vào ban đêm và gần sáng.

2. Điều chỉnh thức ăn theo sức ăn thực tế

Không nên dùng một công thức

“bệnh là giảm ngay 30–50%”hay“ngừng ăn 1–2 ngày”.

Nếu tôm đang ăn yếu, lượng thức ăn cần giảm tương ứng để tránh dư thừa.

Nếu tôm vẫn ăn tốt và vấn đề không liên quan đến tiêu hóa, việc cắt thức ăn quá mạnh cũng không nhất thiết có lợi.

Nguyên tắc

Cho theo khả năng ăn thực tế của tôm, không theo khẩu phần cũ khi sức ăn đã thay đổi.

SỔ TAY NUÔI TÔM · ENVIĐiều chỉnh lượng thức ăn dựa trên sức ăn thực tế thay vì giảm theo một tỷ lệ cố định.Sơ đồ biên tập từ nội dung tài liệu; không phải ảnh bệnh thực tế.

[Hình 11.11. Điều chỉnh lượng thức ăn dựa trên sức ăn thực tế thay vì giảm theo một tỷ lệ cố định.]

3. Hạn chế tích tụ thêm chất hữu cơ

Nếu hệ thống nuôi có hố gom và xi-phông, có thể loại bỏ chất thải khi thao tác đó không làm đàn tôm bị stress thêm hoặc phát tán mầm bệnh.

Không nên khuấy mạnh vùng đáy yếm khí vì có thể đưa các chất bất lợi từ đáy lên cột nước.

4. Có nên thay nước ngay?

Không phải ao bệnh nào cũng nên thay 30–50% nước.

Thay nước có thể có lợi trong một số vấn đề chất lượng nước, nhưng cũng có thể:

• làm nhiệt độ thay đổi
• làm độ mặn thay đổi
• làm pH thay đổi
• đưa thêm mầm bệnh vào
• phát tán mầm bệnh từ ao bệnh ra môi trường.

Vì vậy, trước khi thay nước cần biết

Nước đang có vấn đề gì? Nguồn nước mới có thực sự tốt hơn không? Nguy cơ phát tán bệnh có hay không?

SỔ TAY NUÔI TÔM · ENVICây quyết định trước khi thay nước: vấn đề nước → chất lượng nước cấp → nguy cơ bệnh → mức thay đổi dự kiến → quyết định.Sơ đồ biên tập từ nội dung tài liệu; không phải ảnh bệnh thực tế.

[Hình 11.12. Cây quyết định trước khi thay nước: vấn đề nước → chất lượng nước cấp → nguy cơ bệnh → mức thay đổi dự kiến → quyết định.]

Nguồn biên soạn: Nội dung được biên tập từ tài liệu “Sổ tay tôm” do Đặng Hữu Tùng cung cấp. Dấu hiệu ngoài ao chỉ giúp khoanh vùng; không dùng một dấu hiệu đơn lẻ để kết luận bệnh. Khi tôm chết tăng nhanh hoặc nghi bệnh truyền nhiễm, cần lấy mẫu và chọn xét nghiệm phù hợp.

Đọc tiếp trong mục Nuôi tôm

• Cách đọc kết quả xét nghiệm bệnh tôm cùng với tình trạng ao
• Xử lý thế nào khi nghi virus, vi khuẩn hoặc EHP ở tôm?

Xem tất cả bài kiến thức nuôi tôm