Những yếu tố quyết định sức khỏe của tôm

BÀI 01 / 50 · KIẾN THỨC NUÔI TÔM

Một ao tôm khỏe hiếm khi chỉ nhờ một yếu tố. Ngược lại, tôm phát bệnh cũng thường không phải do một nguyên nhân duy nhất.

Có thể hình dung sức khỏe đàn tôm được quyết định bởi bốn nhóm yếu tố chính: con giống – môi trường – dinh dưỡng và quản lý – mầm bệnh.

1. Chất lượng con giống

Một vụ nuôi tốt bắt đầu từ con giống tốt.

Tôm giống cần khỏe mạnh, đồng đều, có nguồn gốc rõ ràng và được kiểm tra các tác nhân gây bệnh quan trọng theo yêu cầu của từng đối tượng và tình hình dịch bệnh.

Khái niệm SPF – Specific Pathogen Free thường được bà con gọi đơn giản là “giống sạch bệnh”. Tuy nhiên, cần hiểu đúng rằng SPF có nghĩa là đàn giống được xác nhận không mang những tác nhân gây bệnh cụ thể nằm trong chương trình kiểm soát, chứ không có nghĩa con tôm hoàn toàn không thể mang bất kỳ mầm bệnh nào hoặc sau khi thả xuống ao sẽ không bao giờ mắc bệnh.

Vì vậy, giống tốt là điểm khởi đầu, nhưng vẫn phải đi cùng với quản lý ao và an toàn sinh học tốt.

2. Chất lượng nước

Tôm sống hoàn toàn trong nước. Vì vậy, khi nước thay đổi, con tôm là đối tượng chịu ảnh hưởng trực tiếp.

Nhiệt độ, oxy hòa tan (DO), pH, độ mặn, độ kiềm, NH₃, NO₂⁻, H₂S và nhiều yếu tố khác có mối liên hệ chặt chẽ với khả năng ăn, tăng trưởng, lột xác và sức khỏe của tôm.

Điều bà con cần quan tâm không chỉ là một thông số cao hay thấp, mà còn là nó thay đổi nhanh đến mức nào.

Một giá trị chưa đến mức gây chết trực tiếp vẫn có thể làm tôm bị stress nếu thay đổi quá nhanh. Khi tình trạng này kéo dài, tôm ăn yếu, tăng trưởng chậm và sức chống chịu với mầm bệnh giảm xuống.

3. Thời tiết

Thời tiết là yếu tố người nuôi không thể điều khiển, nhưng có thể chủ động chuẩn bị.

Mưa lớn có thể làm thay đổi nhiệt độ, pH, độ mặn và độ kiềm của lớp nước mặt. Những ngày nắng nóng kéo dài làm nhiệt độ nước tăng, quá trình phân hủy hữu cơ diễn ra mạnh hơn và nhu cầu oxy của ao tăng lên. Những ngày âm u kéo dài lại có thể làm hoạt động quang hợp của tảo giảm và oxy trong ao xuống thấp, đặc biệt vào ban đêm và gần sáng.

Vì vậy, sau những thay đổi lớn của thời tiết, đừng chỉ nhìn con tôm. Hãy kiểm tra lại nước.

4. Đáy ao và chất hữu cơ

Thức ăn dư, phân tôm, xác tảo và các chất hữu cơ khác sẽ dần tích tụ trong quá trình nuôi.

Khi lượng chất hữu cơ vượt quá khả năng tự làm sạch của hệ thống, đáy ao trở thành nơi tiêu thụ nhiều oxy và tạo điều kiện cho các quá trình phân hủy bất lợi. Các khí và hợp chất có độc tính đối với tôm như H₂S, NH₃ có thể trở thành vấn đề, đồng thời môi trường giàu hữu cơ cũng tạo điều kiện cho một số nhóm vi khuẩn phát triển.

Nói một cách dễ nhớ

Quản lý thức ăn không tốt → chất thải tăng → đáy ao xấu → nước khó quản lý → tôm dễ stress và bệnh.

5. Mật độ nuôi và thức ăn

Mật độ càng cao thì yêu cầu quản lý càng khắt khe.

Nhiều tôm hơn đồng nghĩa với nhu cầu oxy lớn hơn, lượng thức ăn đưa xuống ao nhiều hơn và lượng chất thải phải xử lý cũng tăng lên. Nếu khả năng cung cấp oxy, xử lý chất thải và tuần hoàn nước không theo kịp sinh khối tôm, ao sẽ dần mất cân bằng.

Cho ăn cũng cần dựa trên sức ăn thực tế. Khi tôm đang yếu hoặc môi trường xấu mà vẫn đưa lượng lớn thức ăn xuống ao, phần thức ăn không được sử dụng lại trở thành gánh nặng cho chính ao nuôi.

6. An toàn sinh học

Mầm bệnh không tự nhiên xuất hiện trong ao. Chúng có thể theo con giống, nguồn nước, động vật thủy sinh, dụng cụ, phương tiện và nhiều con đường khác đi vào khu nuôi.

Vì vậy, an toàn sinh học cần được thực hiện từ trước khi thả giống và duy trì trong suốt vụ nuôi.

Nguồn nước cấp cần được kiểm soát; dụng cụ giữa các ao cần được quản lý; động vật có khả năng mang mầm bệnh cần được hạn chế; tôm chết và chất thải từ ao có vấn đề không được tùy tiện đưa sang khu vực khác.

Một mắt xích bị bỏ qua có thể làm giảm hiệu quả của cả hệ thống phòng bệnh.

Tôm – mầm bệnh – môi trường: vì sao cùng có mầm bệnh nhưng có ao bệnh, có ao không?

Đây là điều rất quan trọng mà bà con nên hiểu trước khi đọc từng bệnh trong sổ tay.

Bệnh thường hình thành từ sự tương tác giữa ba yếu tố

Con tôm – Mầm bệnh – Môi trường.

Có mầm bệnh trong ao không phải lúc nào cũng đồng nghĩa tôm sẽ phát bệnh.

Một số vi khuẩn thuộc nhóm Vibrio, chẳng hạn, có thể hiện diện trong môi trường nuôi. Vấn đề xảy ra khi điều kiện trong ao thuận lợi cho nhóm vi khuẩn có hại phát triển, trong khi tôm lại đang bị stress hoặc suy giảm sức chống chịu.

Ngược lại, một đàn tôm khỏe được nuôi trong môi trường ổn định có khả năng chịu đựng nhiều áp lực tốt hơn.

Tôm không có hệ miễn dịch thích ứng giống động vật có xương sống mà chủ yếu dựa vào hệ miễn dịch bẩm sinh. Các hàng rào bảo vệ của cơ thể, tế bào máu và nhiều phản ứng miễn dịch phối hợp để nhận biết và chống lại tác nhân xâm nhập.

Khi tôm phải chịu stress kéo dài do thiếu oxy, nhiệt độ hoặc độ mặn thay đổi mạnh, chất lượng đáy xấu, mật độ quá cao hoặc dinh dưỡng không phù hợp, khả năng bảo vệ này có thể bị ảnh hưởng.

Vì vậy, khi tôm bệnh, câu hỏi không nên chỉ là

“Diệt con vi khuẩn nào?”

Mà cần hỏi thêm

“Điều gì trong ao đã tạo cơ hội để bệnh xảy ra?”

Tìm được câu trả lời cho câu hỏi thứ hai thường rất quan trọng để bệnh không tiếp tục tái diễn.

Nguồn biên soạn: Nội dung được biên tập từ tài liệu “Sổ tay tôm” do Đặng Hữu Tùng cung cấp. Dấu hiệu ngoài ao chỉ giúp khoanh vùng; không dùng một dấu hiệu đơn lẻ để kết luận bệnh. Khi tôm chết tăng nhanh hoặc nghi bệnh truyền nhiễm, cần lấy mẫu và chọn xét nghiệm phù hợp.

Đọc tiếp trong mục Nuôi tôm

• Nhận biết và chẩn đoán bệnh tôm: đừng kết luận từ một dấu hiệu

Xem tất cả bài kiến thức nuôi tôm