Tra cứu dấu hiệu bất thường ở tôm: nên kiểm tra gì trước?

BÀI 03 / 50 · KIẾN THỨC NUÔI TÔM

Tôm không thể cho chúng ta biết nó đang khó chịu ở đâu, nhưng những thay đổi về sức ăn, cách bơi, màu sắc cơ thể, gan tụy, đường ruột, mang và quá trình lột xác lại là những “tín hiệu” rất đáng chú ý.

Điều quan trọng là một triệu chứng có thể do nhiều nguyên nhân khác nhau. Tôm bỏ ăn chưa chắc đã mắc bệnh; tôm đỏ thân chưa thể kết luận bị đốm trắng; gan tụy nhạt màu cũng không đồng nghĩa chắc chắn với AHPND.

Vì vậy, phần này giúp bà con đi từ dấu hiệu nhìn thấy ngoài ao → những nguyên nhân cần nghĩ đến → những việc cần kiểm tra tiếp theo. Chẩn đoán cuối cùng cần dựa trên nhiều dấu hiệu, tình trạng môi trường và xét nghiệm khi cần thiết.

Tôm giảm ăn, bỏ ăn

Giảm ăn thường là một trong những tín hiệu sớm nhất cho thấy đàn tôm hoặc môi trường ao đang có sự thay đổi.

Bà con có thể nhận ra qua lượng thức ăn còn lại trong vó nhiều hơn mọi ngày, thời gian tôm ăn kéo dài hoặc lượng thức ăn tiêu thụ của cả ao giảm rõ rệt. Nếu một đàn tôm vốn đang ăn khỏe bỗng giảm ăn nhanh trong một hoặc hai cữ liên tiếp thì càng cần chú ý.

Những nguyên nhân cần nghĩ đến

• Thiếu oxy, đặc biệt vào ban đêm và gần sáng.
• Nhiệt độ, pH hoặc độ mặn thay đổi mạnh.
• NH₃, NO₂⁻, H₂S hoặc chất lượng đáy ao có vấn đề.
• Tảo biến động hoặc tảo tàn.
• Tôm đang trong giai đoạn lột xác.
• Thức ăn kém chất lượng hoặc quản lý thức ăn chưa phù hợp.
• Các vấn đề về đường ruột và gan tụy.
• Bệnh truyền nhiễm như AHPND, WSSV, YHV và một số bệnh do vi khuẩn, virus khác.

Một điểm đáng chú ý ở bệnh đầu vàng là đàn tôm có thể tăng ăn bất thường trong một thời gian ngắn trước khi giảm và ngừng ăn. Vì vậy, sự thay đổi đột ngột về sức ăn theo cả hai chiều đều đáng được theo dõi.

Bà con nên kiểm tra: DO, pH, nhiệt độ, độ mặn, NH₃, NO₂⁻; đồng thời bắt tôm kiểm tra gan tụy, đường ruột, mang, vỏ và phản xạ.

Cần nhớ: Giảm ăn là tín hiệu cảnh báo, không phải tên một bệnh.

Tôm chậm lớn, còi cọc, phân đàn

Tôm được gọi là chậm lớn khi tốc độ tăng trọng thấp hơn mong đợi trong một thời gian dài. Khi chài kiểm tra, bà con có thể thấy đàn tôm có nhiều kích cỡ khác nhau, một số con phát triển bình thường nhưng một số khác nhỏ rõ rệt.

Những nguyên nhân cần nghĩ đến

• Vi bào tử trùng Enterocytozoon hepatopenaei (EHP).
• IHHNV và các vấn đề liên quan đến tăng trưởng.
• Chất lượng hoặc sức khỏe con giống.
• Mật độ nuôi quá cao.
• Khẩu phần và chất lượng thức ăn.
• Khả năng hấp thu dinh dưỡng kém.
• Chất lượng nước không ổn định kéo dài.
• NH₃, NO₂⁻ và các yếu tố gây stress mãn tính khác.

EHP đặc biệt đáng lưu ý khi tôm vẫn ăn nhưng tăng trưởng kém và đàn ngày càng phân cỡ. Tuy nhiên, chỉ nhìn tôm nhỏ không thể kết luận nhiễm EHP; cần xét nghiệm để xác nhận.

Tôm bơi lờ đờ, dạt bờ, nổi đầu

Đây là nhóm dấu hiệu cần được kiểm tra nhanh, đặc biệt khi nhiều con cùng xuất hiện trong một thời điểm.

Nếu tôm tập trung gần mặt nước, mé bờ hoặc khu vực có quạt nước, nhất là vào ban đêm và gần sáng, hãy kiểm tra oxy trước khi nghĩ đến thuốc trị bệnh.

Các nguyên nhân có thể gồm

• Thiếu oxy hòa tan.
• Tảo tàn hoặc mật độ tảo quá cao.
• NH₃, NO₂⁻, H₂S và chất lượng nước xấu.
• Biến động nhiệt độ, pH hoặc độ mặn.
• WSSV.
• YHV.
• TSV.
• Một số bệnh truyền nhiễm khác làm tôm suy yếu.

Nếu DO và các chỉ tiêu môi trường vẫn bình thường nhưng tôm tiếp tục dạt bờ, bơi yếu hoặc chết tăng, cần chuyển sang kiểm tra bệnh.

Tôm đỏ thân, đỏ đuôi

Tôm đỏ thân là biểu hiện dễ nhìn thấy nhưng rất dễ bị chẩn đoán nhầm.

Màu đỏ có thể xuất hiện toàn thân, tập trung ở đuôi, chân bơi hoặc một số vùng trên cơ thể. Đây có thể là phản ứng khi tôm bị stress, tổn thương hoặc mắc một số bệnh.

Những nguyên nhân cần phân biệt gồm

• Bệnh đốm trắng (WSSV).
• Hội chứng Taura (TSV), trong đó màu đỏ ở đuôi và các phần phụ có thể khá rõ ở giai đoạn cấp.
• Một số trường hợp nhiễm khuẩn.
• DIV1.
• Stress môi trường hoặc các nguyên nhân khác.

Vì vậy, “đỏ thân” không đồng nghĩa với một bệnh cụ thể. Hãy tìm thêm các dấu hiệu đi kèm như đốm trắng trên vỏ, tình trạng mang, gan tụy, đường ruột, sức ăn và tỷ lệ chết.

Tôm đục cơ, trắng cơ

Ở tôm khỏe, phần cơ bụng thường trong và có thể quan sát tương đối rõ. Khi cơ chuyển sang trắng hoặc đục, bà con cần xác định vùng đục nằm ở đâu và đang lan rộng hay không.

Nguyên nhân có thể liên quan đến

• Hoại tử cơ truyền nhiễm do IMNV.
• Một số bệnh virus gây tổn thương cơ khác.
• Sốc nhiệt độ.
• Thay đổi độ mặn đột ngột.
• Thiếu oxy hoặc stress mạnh.
• Tổn thương cơ do thao tác, vận chuyển hoặc điều kiện nuôi.

Đục cơ do môi trường và hoại tử cơ do tác nhân truyền nhiễm có thể nhìn khá giống nhau. Vì vậy, nếu hiện tượng xuất hiện trên nhiều tôm hoặc kèm theo chết tăng, cần lấy mẫu xét nghiệm.

Tôm cong thân, co cơ

Tôm có thể co cứng hoặc cong thân khi chịu stress mạnh, đặc biệt sau khi bị bắt khỏi nước hoặc khi nhiệt độ giữa nước ao và môi trường bên ngoài chênh lệch lớn.

Nếu hiện tượng xuất hiện thường xuyên ngay trong ao, cần kiểm tra

• Nhiệt độ và biến động nhiệt độ.
• Độ mặn.
• Khoáng và cân bằng ion.
• Oxy hòa tan.
• Chất lượng thức ăn.
• Tình trạng cơ và quá trình lột xác.
• Các bệnh có khả năng gây biến dạng hoặc tổn thương cơ.

Không nên nhìn một con tôm cong thân rồi kết luận ngay là bệnh truyền nhiễm.

Tôm mềm vỏ, khó lột xác

Tôm mới lột xác có vỏ mềm là hiện tượng sinh lý bình thường. Điều đáng lo là vỏ mềm kéo dài, tôm lột không hoàn chỉnh hoặc số lượng tôm mềm vỏ trong đàn tăng bất thường.

Các yếu tố cần kiểm tra gồm

• Độ kiềm.
• pH.
• Độ mặn.
• Thành phần khoáng và cân bằng ion của nước.
• Dinh dưỡng.
• Stress môi trường.
• Tình trạng gan tụy.
• Một số bệnh truyền nhiễm có biểu hiện mềm vỏ đi kèm.

Bà con cần phân biệt “tôm vừa lột nên mềm” với “tôm không thể làm cứng vỏ bình thường”.

Tôm đen mang, vàng mang, bẩn mang

Mang là nơi tôm trao đổi khí trực tiếp với nước nên rất nhạy với chất lượng môi trường.

Mang chuyển màu đen, nâu, vàng hoặc bám nhiều chất bẩn có thể liên quan đến:

• Chất hữu cơ và bùn đáy tích tụ.
• Chất rắn lơ lửng bám mang.
• Chất lượng nước kém.
• Một số khí hoặc hợp chất độc trong môi trường.
• Vi khuẩn, nấm hoặc sinh vật bám.
• Tổn thương và phản ứng của mô mang.
• Một số bệnh truyền nhiễm.

Khi thấy mang bất thường, ngoài quan sát bằng mắt thường, nên soi tươi mang nếu có điều kiện.

Tôm đóng rong, bám bẩn

Tôm bị đóng rong thường có bề mặt vỏ, chân, râu hoặc mang xuất hiện một lớp bẩn, nhớt hoặc giống như có “lông tơ”.

Một số sinh vật bám thường gặp thuộc các nhóm như Zoothamnium, Epistylis, Vorticella và các sinh vật bám khác.

Tình trạng này thường liên quan đến

• Nước có nhiều chất hữu cơ.
• Mật độ vi sinh vật và chất lơ lửng cao.
• Đáy ao xấu.
• Tôm yếu hoặc chậm lột xác.

Khi sinh vật bám nhiều trên mang, khả năng hô hấp của tôm có thể bị ảnh hưởng.

Gan tụy nhạt màu, teo, sưng hoặc bất thường

Gan tụy là một trong những cơ quan quan trọng nhất cần quan sát khi kiểm tra sức khỏe tôm.

Gan tụy có thể thay đổi về kích thước, màu sắc, độ chắc và cấu trúc khi tôm bị bệnh hoặc gặp vấn đề về dinh dưỡng và môi trường.

Những nguyên nhân cần đặc biệt lưu ý gồm

• AHPND.
• EHP.
• NHP.
• Một số bệnh virus.
• Nhiễm khuẩn.
• Dinh dưỡng và thức ăn.
• Stress môi trường kéo dài.

Trong AHPND, gan tụy có thể nhạt màu và teo, đồng thời đường ruột thường ít hoặc không có thức ăn. Tuy nhiên, gan tụy nhạt màu không đủ để kết luận AHPND.

Đây là nhóm triệu chứng mà xét nghiệm và mô bệnh học có giá trị đặc biệt trong chẩn đoán xác định.

Ruột rỗng, ruột đứt khúc

Đường ruột là một trong những bộ phận bà con có thể quan sát khá dễ ngay tại ao.

Khi tôm ăn tốt, đường ruột thường chứa thức ăn tương đối liên tục. Ruột rỗng hoặc lượng thức ăn trong ruột không đều cho thấy tôm đang ăn kém hoặc hoạt động tiêu hóa có vấn đề.

Nguyên nhân có thể liên quan đến

• Tôm giảm hoặc bỏ ăn do môi trường.
• AHPND và các bệnh gan tụy.
• Rối loạn đường tiêu hóa.
• Một số bệnh truyền nhiễm.
• EHP và các vấn đề sức khỏe đi kèm.
• Thức ăn và quản lý cho ăn.

Ruột đứt khúc không nên được xem là dấu hiệu đặc hiệu của EHP. Nếu nghi EHP, cần kết hợp tốc độ tăng trưởng, tình trạng gan tụy, các dấu hiệu khác và xét nghiệm.

Phân trắng

Khi ao xuất hiện những dây phân màu trắng hoặc trắng vàng nổi trên mặt nước, tập trung ở góc ao hoặc trên đường gom chất thải, bà con thường gọi là phân trắng.

Điều cần hiểu là hội chứng phân trắng (WFS) không phải một bệnh có duy nhất một nguyên nhân.

Nhiều yếu tố đã được nghiên cứu có liên quan đến tình trạng này, trong đó có EHP, sự mất cân bằng hệ vi sinh đường ruột, một số nhóm Vibrio, các vấn đề của gan tụy – đường ruột và điều kiện môi trường.

Trong một số trường hợp có thể quan sát thấy các cấu trúc giống phân trắng trong ruột được mô tả là aggregated transformed microvilli (ATM), liên quan đến các tế bào biểu mô gan tụy bị biến đổi và bong ra.

Vì nguyên nhân phức tạp, không nên thấy phân trắng rồi áp dụng một công thức thuốc cố định cho mọi ao.

Tôm chết rải rác

Một vài con chết có thể khó nhận biết trong ao lớn. Nhưng nếu số lượng tôm chết xuất hiện mỗi ngày và có xu hướng tăng, đó là tín hiệu không nên bỏ qua.

Tôm chết rải rác kéo dài có thể liên quan đến

• Bệnh diễn tiến mãn tính.
• IMNV và một số bệnh truyền nhiễm.
• Chất lượng nước không phù hợp kéo dài.
• NH₃, NO₂⁻ hoặc H₂S.
• Đáy ao xấu.
• Vấn đề dinh dưỡng.
• Nhiễm khuẩn thứ phát.

Bà con nên ghi lại số lượng, thời điểm và vị trí tôm chết. Một đường xu hướng số tôm chết qua từng ngày thường cung cấp nhiều thông tin hơn việc chỉ nói “ao có tôm chết”.

Tôm chết nhanh, tỷ lệ chết tăng bất thường

Đây là một trong những tình huống nguy hiểm nhất trong ao nuôi.

Nếu đàn tôm đang bình thường nhưng số lượng chết tăng nhanh trong thời gian ngắn, cần đồng thời nghĩ đến hai nhóm nguyên nhân lớn: sự cố môi trường cấp tính và bệnh truyền nhiễm cấp tính.

Trước tiên, kiểm tra ngay môi trường

• Oxy hòa tan.
• pH và nhiệt độ.
• NH₃, NO₂⁻ và các yếu tố nguy cơ khác.
• Tình trạng tảo.
• Hệ thống quạt nước và cấp oxy.
• Nguồn nước vừa được đưa vào ao.
• Hóa chất hoặc sản phẩm vừa sử dụng.
• Mưa lớn hoặc thay đổi thời tiết gần thời điểm tôm chết.

Đồng thời, kiểm tra khả năng bệnh truyền nhiễm

Những bệnh cần đặc biệt lưu ý gồm

• Bệnh đốm trắng (WSSV).
• Bệnh đầu vàng (YHV).
• AHPND.
• Hội chứng Taura (TSV).
• DIV1 và các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm khác tùy loài tôm và khu vực nuôi.

Nếu nghi ngờ bệnh truyền nhiễm nguy hiểm, cần hạn chế việc chuyển nước, tôm, dụng cụ và vật liệu từ ao nghi bệnh sang ao khác; lấy mẫu phù hợp để xét nghiệm và thực hiện các biện pháp phòng, chống dịch theo hướng dẫn của cơ quan chuyên môn.

NGUYÊN TẮC TRA CỨU NHANH

Nhìn tôm → Nhìn nước → Xem lại những gì vừa thay đổi trong ao → Khoanh vùng nguyên nhân → Xét nghiệm khi cần → Mới quyết định biện pháp xử lý.

Một triệu chứng chỉ là manh mối, không phải kết luận cuối cùng.

Nguồn biên soạn: Nội dung được biên tập từ tài liệu “Sổ tay tôm” do Đặng Hữu Tùng cung cấp. Dấu hiệu ngoài ao chỉ giúp khoanh vùng; không dùng một dấu hiệu đơn lẻ để kết luận bệnh. Khi tôm chết tăng nhanh hoặc nghi bệnh truyền nhiễm, cần lấy mẫu và chọn xét nghiệm phù hợp.

Đọc tiếp trong mục Nuôi tôm

• Nhận biết và chẩn đoán bệnh tôm: đừng kết luận từ một dấu hiệu
• Bệnh đốm trắng ở tôm (WSSV): dấu hiệu và cách xác nhận

Xem tất cả bài kiến thức nuôi tôm