Cách kiểm tra tôm bất thường ngoài ao theo một thứ tự cố định

BÀI 38 / 50 · KIẾN THỨC NUÔI TÔM

Khi tôm bắt đầu giảm ăn, bơi bất thường, gan tụy đổi màu hoặc xuất hiện tôm chết, câu hỏi đầu tiên của người nuôi thường là:

“Tôm bị bệnh gì?”

Nhưng trong thực tế, đây lại là câu hỏi không thể trả lời chính xác chỉ bằng một dấu hiệu bên ngoài.

Tôm bỏ ăn có thể do thiếu oxy, NH₃, biến động độ mặn, AHPND, WSSV hoặc nhiều nguyên nhân khác. Gan tụy nhạt có thể gặp ở AHPND nhưng cũng xuất hiện trong EHP, NHP, DIV1 hoặc khi tôm giảm ăn kéo dài. Trắng cơ có thể liên quan đến IMNV nhưng cũng có thể xuất hiện sau stress môi trường.

Vì vậy, chẩn đoán bệnh trên tôm nên đi theo một chuỗi

Quan sát ao → kiểm tra môi trường → kiểm tra tôm → khoanh vùng nguyên nhân → lấy mẫu đúng → lựa chọn xét nghiệm → đối chiếu kết quả → kết luận.

SỔ TAY NUÔI TÔM · ENVISơ đồ tổng quát quy trình chẩn đoán bệnh trên tôm: Ao nuôi → Môi trường → Tôm → Dấu hiệu → Xét nghiệm → Đối chiếu → Kết luận.Sơ đồ biên tập từ nội dung tài liệu; không phải ảnh bệnh thực tế.

[Hình 10.1. Sơ đồ tổng quát quy trình chẩn đoán bệnh trên tôm: Ao nuôi → Môi trường → Tôm → Dấu hiệu → Xét nghiệm → Đối chiếu → Kết luận.]

Điều quan trọng nhất cần nhớ

Triệu chứng giúp chúng ta nghi ngờ. Xét nghiệm giúp tìm tác nhân. Nhưng chẩn đoán đúng phải đặt cả hai trong điều kiện thực tế của ao.

QUAN SÁT TỪ AO NUÔI – ĐỪNG VỘI BẮT TÔM LÊN RỒI MỚI TÌM BỆNH

Chẩn đoán nên bắt đầu từ cái ao, trước khi bắt đầu mổ hoặc xét nghiệm từng con tôm.

Người trực tiếp chăm ao thường là người có khả năng nhận ra bất thường sớm nhất, bởi họ biết đàn tôm ngày hôm qua ăn thế nào, hôm nay bơi ra sao và nước vừa có thay đổi gì.

1. Theo dõi sức ăn

Sức ăn là một trong những chỉ báo sức khỏe có giá trị nhất.

Cần chú ý

• lượng thức ăn trong vó
• thời gian tôm ăn hết thức ăn
• lượng thức ăn tiêu thụ toàn ao
• sự thay đổi giữa các cữ
• xu hướng trong 2–3 ngày gần nhất.

Nếu một đàn tôm đang ăn ổn định bỗng giảm ăn rõ trong vài cữ liên tiếp, cần tìm nguyên nhân ngay.

Giảm ăn có thể gặp trong nhiều bệnh như WSSV, AHPND và các bệnh truyền nhiễm khác, nhưng cũng thường xảy ra khi DO thấp hoặc môi trường thay đổi. Riêng bệnh đầu vàng đã được mô tả có thể xuất hiện giai đoạn tăng ăn bất thường trước khi sức ăn giảm mạnh.

SỔ TAY NUÔI TÔM · ENVIMinh họa theo dõi sức ăn qua vó và biểu đồ lượng thức ăn tiêu thụ theo ngày để phát hiện sự giảm ăn bất thường.Sơ đồ biên tập từ nội dung tài liệu; không phải ảnh bệnh thực tế.

[Hình 10.2. Minh họa theo dõi sức ăn qua vó và biểu đồ lượng thức ăn tiêu thụ theo ngày để phát hiện sự giảm ăn bất thường.]

Đừng chỉ hỏi hôm nay tôm ăn bao nhiêu. Hãy hỏi hôm nay tôm ăn khác hôm qua như thế nào.

2. Quan sát cách tôm bơi

Tôm khỏe thường phản ứng nhanh khi bị tác động.

Những biểu hiện cần chú ý

• bơi lờ đờ
• phản xạ yếu
• nổi lên mặt nước
• tập trung quanh quạt nước
• dạt vào mé bờ
• bơi bất thường
• nằm nhiều ở đáy hoặc khu vực gom chất thải.

SỔ TAY NUÔI TÔM · ENVIMột số kiểu phân bố bất thường của tôm trong ao: nổi mặt – dạt bờ – tập trung quanh vùng cấp oxy – nằm đáy.Sơ đồ biên tập từ nội dung tài liệu; không phải ảnh bệnh thực tế.

[Hình 10.3. Một số kiểu phân bố bất thường của tôm trong ao: nổi mặt – dạt bờ – tập trung quanh vùng cấp oxy – nằm đáy.]

Nhưng

Tôm dạt bờ chưa chắc bị virus.

Nếu nhiều tôm cùng nổi gần sáng, việc đầu tiên nên làm là đo DO, không phải tìm thuốc trị bệnh.

3. Quan sát số lượng tôm chết

Không chỉ ghi

“Hôm nay có tôm chết.”

Hãy ghi

• bao nhiêu con?
• tăng hay giảm so với hôm qua?
• chết ở khu vực nào?
• tôm chết nổi hay nằm đáy?
• kích cỡ nào chết nhiều?
• bắt đầu chết sau sự kiện gì?

Một bệnh cấp tính có thể tạo đường cong chết tăng rất nhanh, trong khi bệnh mạn tính hoặc sự cố môi trường kéo dài có thể tạo kiểu chết rải rác.

SỔ TAY NUÔI TÔM · ENVIMinh họa hai dạng diễn biến: chết cấp tính tăng nhanh và chết rải rác kéo dài.Sơ đồ biên tập từ nội dung tài liệu; không phải ảnh bệnh thực tế.

[Hình 10.4. Minh họa hai dạng diễn biến: chết cấp tính tăng nhanh và chết rải rác kéo dài.]

4. Chim quanh ao có phải dấu hiệu bệnh?

Chim tập trung nhiều quanh ao có thể là một dấu hiệu gián tiếp cho thấy có tôm yếu hoặc tôm chết dễ bị bắt.

Nhưng không nên coi

“nhiều chim = WSSV hoặc TSV”.

Chim có thể xuất hiện vì nhiều lý do.

Điều đáng quan tâm hơn là nếu lượng chim tăng bất thường, hãy kiểm tra xem có tôm yếu, nổi mặt hoặc dạt bờ hay không.

KIỂM TRA MÔI TRƯỜNG TRƯỚC KHI KẾT LUẬN BỆNH

Đây là bước không nên bỏ qua.

Nhiều trường hợp nhìn rất giống bệnh truyền nhiễm nhưng nguyên nhân thực tế lại nằm ở môi trường.

Ví dụ

Tôm nổi đầu→ có thể do DO thấp.

Tôm giảm ăn sau mưa→ có thể liên quan pH, nhiệt độ, độ mặn hoặc kiềm thay đổi.

Tôm yếu dù DO cao→ cần xem thêm NO₂⁻ và các yếu tố khác.

Tôm chết đáy→ cần kiểm tra cả môi trường đáy và bệnh.

SỔ TAY NUÔI TÔM · ENVISơ đồ “Loại trừ môi trường trước”: DO – nhiệt độ – pH – độ mặn – độ kiềm – NH₃ – NO₂⁻ – H₂S – tảo – đáy ao.Sơ đồ biên tập từ nội dung tài liệu; không phải ảnh bệnh thực tế.

[Hình 10.5. Sơ đồ “Loại trừ môi trường trước”: DO – nhiệt độ – pH – độ mặn – độ kiềm – NH₃ – NO₂⁻ – H₂S – tảo – đáy ao.]

Những thông số cần ưu tiên

Tùy tình huống, nên kiểm tra

• nhiệt độ
• DO
• pH
• độ mặn
• độ kiềm
• TAN/NH₃
• NO₂⁻
• H₂S khi có nguy cơ
• màu nước và tảo
• chất hữu cơ và bùn đáy.

Không nên dùng một bộ ngưỡng cố định cho mọi ao rồi kết luận “đạt/không đạt”, vì độc tính và mức thích hợp còn phụ thuộc độ mặn, nhiệt độ, pH, tuổi tôm và hệ thống nuôi.

CHỌN TÔM ĐỂ KIỂM TRA – ĐỪNG CHỈ BẮT CON ĐẸP NHẤT

Một lỗi rất thường gặp là người nuôi muốn kiểm tra bệnh nhưng lại chọn những con đẹp và khỏe nhất trong vó.

Trong chẩn đoán, đó chưa chắc là mẫu có giá trị nhất.

Nên ưu tiên những con

• còn sống nhưng yếu
• bơi bất thường
• giảm phản xạ
• có triệu chứng điển hình
• mới bắt đầu xuất hiện tổn thương
• đại diện cho nhiều vị trí trong ao.

Tôm đã chết lâu, phân hủy hoặc bị các động vật khác ăn thường có giá trị chẩn đoán thấp hơn.

SỔ TAY NUÔI TÔM · ENVIMinh họa lựa chọn mẫu: tôm khỏe – tôm bệnh còn sống – tôm mới chết – tôm đã phân hủy; ưu tiên mẫu bệnh còn sống hoặc mới xuất hiện triệu chứng.Sơ đồ biên tập từ nội dung tài liệu; không phải ảnh bệnh thực tế.

[Hình 10.6. Minh họa lựa chọn mẫu: tôm khỏe – tôm bệnh còn sống – tôm mới chết – tôm đã phân hủy; ưu tiên mẫu bệnh còn sống hoặc mới xuất hiện triệu chứng.]

Nếu đàn có nhiều dạng bất thường khác nhau, nên lấy nhiều nhóm mẫu, thay vì chỉ chọn một kiểu.

KIỂM TRA TÔM THEO MỘT THỨ TỰ CỐ ĐỊNH

Một cách đơn giản để tránh bỏ sót là kiểm tra theo thứ tự

Toàn thân → Vỏ → Mang → Cơ → Gan tụy → Dạ dày → Đường ruột → Phân.

SỔ TAY NUÔI TÔM · ENVISơ đồ giải phẫu đơn giản của tôm với các vị trí cần kiểm tra khi chẩn đoán bệnh.Sơ đồ biên tập từ nội dung tài liệu; không phải ảnh bệnh thực tế.

[Hình 10.7. Sơ đồ giải phẫu đơn giản của tôm với các vị trí cần kiểm tra khi chẩn đoán bệnh.]

KIỂM TRA GAN TỤY

Gan tụy là một trong những cơ quan cần quan sát đầu tiên khi tôm giảm ăn hoặc tăng trưởng bất thường.

Quan sát

• kích thước
• màu sắc
• độ chắc
• hình dạng
• mức độ đầy
• những vùng sẫm hoặc nhạt bất thường.

SỔ TAY NUÔI TÔM · ENVIGan tụy bình thường và một số dạng bất thường: nhạt – teo – sưng – đổi màu.Sơ đồ biên tập từ nội dung tài liệu; không phải ảnh bệnh thực tế.

[Hình 10.8. Gan tụy bình thường và một số dạng bất thường: nhạt – teo – sưng – đổi màu.]

Gan tụy teo và nhạt

Có thể liên quan đến

• AHPND
• EHP
• NHP
• DIV1
• tôm bỏ ăn kéo dài
• các rối loạn khác.

AHPND đặc biệt gây tổn thương biểu mô ống gan tụy; việc xác nhận bệnh cần dựa trên tổn thương đặc trưng và phát hiện tác nhân/độc tố liên quan chứ không chỉ nhìn màu gan. WOAH cũng phân biệt AHPND với khái niệm EMS rộng hơn.

Gan tụy nhạt là một manh mối, không phải tên bệnh.

KIỂM TRA ĐƯỜNG RUỘT VÀ PHÂN

Ruột rỗng

Ruột rỗng trước hết nói lên rằng

tôm không ăn hoặc ăn rất ít.

Sau đó mới tìm nguyên nhân vì sao.

Có thể là

• môi trường
• stress
• AHPND
• WSSV
• YHV
• TSV
• DIV1
• các bệnh gan tụy
• vấn đề thức ăn.

Ruột không liên tục

Đường thức ăn bị gián đoạn có thể liên quan đến ăn không đều hoặc hoạt động tiêu hóa bất thường.

Không nên xem ruột đứt khúc là dấu hiệu đặc hiệu của EHP.

SỔ TAY NUÔI TÔM · ENVISo sánh đường ruột đầy liên tục – ruột ít thức ăn – ruột rỗng – thức ăn trong ruột không liên tục.Sơ đồ biên tập từ nội dung tài liệu; không phải ảnh bệnh thực tế.

[Hình 10.9. So sánh đường ruột đầy liên tục – ruột ít thức ăn – ruột rỗng – thức ăn trong ruột không liên tục.]

Phân trắng

Nếu thấy dây phân trắng trong ao, cần ghi nhận

• lượng phân
• vị trí
• thời điểm xuất hiện
• sức ăn
• tỷ lệ tôm có đường ruột bất thường
• tốc độ tăng trưởng.

EHP có thể liên quan đến WFS nhưng không phải mọi trường hợp WFS đều do EHP; WOAH cũng ghi nhận EHP chủ yếu liên quan đến chậm tăng trưởng và phân đàn.

KIỂM TRA VỎ

Đốm trắng

Các đốm trắng nằm trong lớp vỏ khiến người nuôi nghĩ ngay đến WSSV.

Đúng là đây là một dấu hiệu quan trọng.

Nhưng

Đốm trắng không đủ để chẩn đoán WSSV.

Cần xem đồng thời

• sức ăn
• màu thân
• mức độ chết
• diễn biến bệnh
• xét nghiệm.

WSSV là tác nhân được WOAH quản lý riêng và việc xác định nhiễm phải sử dụng phương pháp chẩn đoán phù hợp theo Aquatic Manual.

[Hình 10.10. So sánh đốm trắng nghi WSSV với một số dạng biến đổi hoặc đốm trên vỏ không đặc hiệu.] Nguồn ảnh: NACA Asia-Pacific Aquatic Animal Disease Field Guide.

Vết đen và tổn thương vỏ

Quan sát

• vết loét
• vùng melan hóa
• mòn vỏ
• mòn đuôi
• tổn thương chân và râu.

Các dấu hiệu này có thể liên quan đến tổn thương cơ học, vi khuẩn, nấm và môi trường.

KIỂM TRA MANG

Quan sát mang về

• màu
• độ sạch
• tổn thương
• cặn bám
• sinh vật bám
• melan hóa.

SỔ TAY NUÔI TÔM · ENVISo sánh mang sạch – mang bám cặn – sinh vật bám – mang bị melan hóa.Sơ đồ biên tập từ nội dung tài liệu; không phải ảnh bệnh thực tế.

[Hình 10.11. So sánh mang sạch – mang bám cặn – sinh vật bám – mang bị melan hóa.]

Mang đen, nâu hoặc bẩn không phải một bệnh riêng.

Đây là lý do soi tươi mang đặc biệt có giá trị.

KIỂM TRA CƠ

Cơ bụng tôm khỏe thường có độ trong tương đối.

Nếu xuất hiện trắng cơ hoặc đục cơ, cần ghi lại

• vị trí bắt đầu
• một hay nhiều đốt
• có đối xứng không
• có lan rộng không
• bao nhiêu phần trăm tôm bị
• có xảy ra sau kéo lưới hoặc biến động môi trường không.

[Hình 10.12. So sánh cơ tôm khỏe và các mức độ trắng/đục cơ.] Nguồn ảnh: NACA Asia-Pacific Aquatic Animal Disease Field Guide.

IMNV là một trong những tác nhân cần được xét nghiệm khi có bệnh cảnh phù hợp, nhưng trắng cơ không đồng nghĩa IMNV.

Nguồn biên soạn: Nội dung được biên tập từ tài liệu “Sổ tay tôm” do Đặng Hữu Tùng cung cấp. Dấu hiệu ngoài ao chỉ giúp khoanh vùng; không dùng một dấu hiệu đơn lẻ để kết luận bệnh. Khi tôm chết tăng nhanh hoặc nghi bệnh truyền nhiễm, cần lấy mẫu và chọn xét nghiệm phù hợp.

Đọc tiếp trong mục Nuôi tôm

• Stress, mật độ và quản lý thức ăn trong ao tôm
• Soi tươi, vi khuẩn, mô bệnh học và PCR trong chẩn đoán bệnh tôm

Xem tất cả bài kiến thức nuôi tôm