Chỉ số THI giúp người nuôi đánh giá nguy cơ nóng đối với bò từ hai số đo: nhiệt độ không khí và độ ẩm. Khi cả hai cùng cao, bò thường khó tỏa nhiệt hơn. Tuy nhiên, muốn biết đàn có đang bị nóng hay không, vẫn phải nhìn thêm nhịp thở, lượng ăn và hành vi của bò.
Bài này hướng dẫn cách tính THI, đọc kết quả và đặt cảm biến. Những việc đó giúp người trực biết lúc nào cần kiểm tra làm mát, thay vì chỉ chờ đến khi bò thở dốc hoặc giảm sữa.
1. Hiểu chỉ số THI bằng một ví dụ
Cùng ở 30°C, chuồng khô và chuồng rất ẩm có thể gây ảnh hưởng khác nhau. Không khí ẩm làm nước khó bay hơi hơn. Bò vì vậy khó thải nhiệt qua da và đường hô hấp.
THI kết hợp nhiệt độ và độ ẩm thành một chỉ số để hỗ trợ theo dõi. Con số này không có đơn vị °C. THI bằng 80 không có nghĩa bò đang ở nhiệt độ 80°C hoặc thân nhiệt của bò bằng 80.
THI thông thường chưa tính đến gió và nắng trực tiếp. Một ô nằm sát mái nóng, ít gió có thể bất lợi hơn ô khác dù cùng THI. Cảm biến vì vậy cần được dùng cùng quan sát tại chuồng. [1]
2. Dùng công thức nào để tính?
Bài này sử dụng công thức:
THI = (1,8 × T + 32) − (0,55 − 0,0055 × RH) × (1,8 × T − 26,8).
Trong đó, T là nhiệt độ không khí tính bằng °C. RH là độ ẩm tương đối tính bằng phần trăm. Chẳng hạn cảm biến báo 80% thì nhập RH = 80. Đây là một trong các công thức được trình bày trong nghiên cứu về THI trên bò sữa. [2]
Thiết bị có thể dùng công thức khác. Trại nên ghi rõ công thức đang sử dụng và giữ nhất quán khi so sánh dữ liệu. Nếu bảng hiển thị cho kết quả khác máy tính, hãy kiểm tra công thức và đơn vị trước khi kết luận cảm biến hỏng.
Hai lỗi cần tránh là nhập 0,8 thay cho 80% và nhập nhiệt độ Fahrenheit vào vị trí dành cho Celsius. Người cài đặt nên tính thử bằng tay một lần để kiểm tra chương trình.
3. Tính thử ở 30°C và độ ẩm 80%
Thay T = 30 và RH = 80 vào công thức:
- Phần đầu: 1,8 × 30 + 32 = 86.
- Hệ số độ ẩm: 0,55 − 0,0055 × 80 = 0,11.
- Phần cuối: 1,8 × 30 − 26,8 = 27,2.
- Kết quả: 86 − 0,11 × 27,2 = 83,008, làm tròn thành 83,0.
Nếu vẫn ở 30°C nhưng độ ẩm chỉ 40%, THI theo cùng công thức còn khoảng 77,0. Ở 24°C và độ ẩm 90%, THI khoảng 74,3. Vì vậy, một đêm có nhiệt độ thấp hơn ban ngày vẫn có thể khiến bò khó tỏa nhiệt nếu độ ẩm còn cao.
| Nhiệt độ | Độ ẩm | THI tính được |
|---|---|---|
| 24°C | 90% | 74,3 |
| 26°C | 70% | 75,5 |
| 30°C | 40% | 77,0 |
| 30°C | 80% | 83,0 |
4. Khi nào cần chú ý đến nguy cơ nóng?
Một số bảng hướng dẫn dùng THI 72 làm mốc bắt đầu cảnh báo. Với bò sữa cao sản, ảnh hưởng có thể xuất hiện từ khoảng 68. UF/IFAS lưu ý khác biệt này khi hướng dẫn quản lý nóng cho đàn sữa. [3]
Trại có thể dùng mức quanh 68 để bắt đầu kiểm tra sớm: quạt có chạy đúng không, bò có đủ nước không và nhịp thở có tăng không. Khi THI tăng hoặc duy trì cao nhiều giờ, cần kiểm tra thường xuyên hơn và thực hiện lịch làm mát đã được thiết kế.
Mốc trên chỉ giúp tổ chức công việc. Bò có giống, sản lượng và tình trạng sức khỏe khác nhau sẽ phản ứng khác nhau. Khi thấy bò thở há miệng, đi không vững hoặc kiệt sức, phải xử lý theo tình trạng của bò và gọi thú y, dù màn hình đang báo ở mức nào.
5. Xem diễn biến trong cả ngày
Nếu chỉ ghi THI cao nhất, người nuôi sẽ bỏ qua thời gian đàn phải chịu nóng. Cũng cần xem THI thấp nhất ban đêm và số giờ liên tiếp ở mức cao. Những ngày nóng nối tiếp nhau có thể khiến bò chưa hồi phục đã phải chịu thêm nóng.
Ví dụ, một chuồng có THI 84 trong hai giờ rồi giảm rõ vào đêm. Chuồng khác chỉ đạt 79 nhưng giữ nóng suốt tối. Để đánh giá, cần xem thêm bò ở từng chuồng có bớt thở nhanh và nghỉ được vào sáng hôm sau hay không.
Phần mềm nên hiển thị biểu đồ theo giờ để người trực nhìn được diễn biến. Một con số hiện tại không cho biết tối hôm trước đàn đã nóng bao lâu. Khi sữa giảm, dữ liệu những ngày trước cũng cần được xem lại.
6. Đặt cảm biến ở vị trí đại diện cho bò
Nên khảo sát khu máng ăn, ô nằm và sân chờ vắt sữa. Đây là những nơi bò có thể chịu điều kiện khác nhau. Nếu trại chỉ có một cảm biến, dùng thêm máy cầm tay kiểm tra các vùng còn lại vào nhiều thời điểm.
Tránh để nắng chiếu trực tiếp lên đầu đo nhiệt độ không khí. Tránh đặt sát mái nóng, tủ điện hoặc ngay tia nước phun. Đầu đo bị ướt có thể cho kết quả không đại diện cho không khí quanh bò.
Ghi lại vị trí và độ cao lắp đặt. Khi chuyển cảm biến sang chỗ khác, đánh dấu ngày thay đổi để việc so sánh không bị nhầm. Số đo từ trạm thời tiết bên ngoài có ích cho dự báo, còn điều kiện trong chuồng cần được kiểm tra tại chuồng.
7. Kết hợp số đo với nhịp thở và lượng ăn
Chọn một nhóm bò để quan sát vào các giờ giống nhau. Đếm nhịp thở khi bò đang yên, tránh ngay sau khi vừa lùa đi. Nhìn chuyển động vùng sườn và ghi trong khoảng thời gian đủ dài. Mississippi State có hướng dẫn cách quan sát nhịp thở tại trại. [4]
Nếu nhiều con thở nhanh ở cùng một dãy, hãy kiểm tra gió và nước tại dãy đó. Nếu chỉ một con thở khác thường, cần xem thêm dấu hiệu bệnh hoặc đau. Thở nhanh là lý do để kiểm tra, chưa đủ để kết luận nguyên nhân.
Sau khi bật làm mát, tiếp tục quan sát. Cần biết bò có bớt thở nhanh, ăn thuận lợi và trở lại nằm nghỉ không. Quạt đang có điện nhưng gió không đến chỗ bò đứng thì vẫn phải chỉnh lại.
8. Cài cảnh báo kèm việc phải làm
Mỗi cảnh báo cần chỉ rõ ai nhận và người đó phải kiểm tra gì. Chẳng hạn, người trực kiểm tra nước uống, xác nhận quạt hoạt động và quan sát đàn ở khu báo nóng. Sau khi xử lý, ghi lại kết quả thay vì chỉ tắt thông báo.
Cần tránh bật tắt quạt liên tục khi THI dao động sát ngưỡng. Người cài đặt có thể dùng mức bật và tắt khác nhau, cùng khoảng thời gian giữ phù hợp với thiết bị. Các mức cụ thể cần được điều chỉnh theo điều kiện trại.
Cảm biến mất liên lạc hoặc ngừng gửi số liệu phải được báo là lỗi. Người trực cần biết lúc nào đang thiếu dữ liệu để kiểm tra bằng cách khác và duy trì làm mát theo phương án dự phòng.
Khi đánh giá hiệu quả, ghi thêm sản lượng sữa, số bò đang vắt, thay đổi thức ăn và sức khỏe đàn. THI giúp nhận biết lúc cần chú ý; đáp ứng của bò mới cho biết cách làm mát hiện tại có phù hợp hay không.
Tài liệu tham khảo
- University of Wisconsin–Madison — Animal Handling During Heat Stress.
- Dikmen và Hansen — Is the temperature-humidity index the best indicator of heat stress in lactating dairy cows in a subtropical environment? Journal of Dairy Science, 2009.
- UF/IFAS — Methods to Relieve Heat Stress for Florida Dairies.
- Mississippi State University Extension — Recognizing Heat Stress in Dairy Cattle: How to Visually Record Respiration Rate.
Bài mới nhất
Đang tải bài mới...
0 nhận xét:
Đăng nhận xét