Khi bò sốt, giảm ăn và xuất hiện nhiều nốt cứng trên da, người nuôi cần báo thú y địa phương để kiểm tra viêm da nổi cục. Không nên chờ nốt vỡ hoặc có nhiều con mắc mới báo. Trong lúc chờ, hạn chế di chuyển bò và không đưa con nghi bệnh đi bán.
Viêm da nổi cục thường được viết tắt là LSD theo tên tiếng Anh Lumpy Skin Disease. Đây là bệnh do virus. Kiểm soát bệnh cần phối hợp phát hiện sớm, quản lý vận chuyển, tiêm phòng phù hợp và giảm nguy cơ lây qua côn trùng. Vaccine là công cụ phòng bệnh, không phải thuốc làm hết các nốt trên con đang mắc.
1. Nhận biết bệnh nhưng không chẩn đoán chỉ qua ảnh
Bò có thể sốt, chảy nước mắt hoặc nước mũi, giảm sữa và sưng hạch. Các nốt da thường chắc, khá rõ ranh giới, có thể xuất hiện ở đầu, cổ, thân, chân và vùng vú. Một số con có phù hoặc tổn thương làm đi lại, ăn uống khó hơn.[1]
Kích thước và số nốt thay đổi giữa các con, nên không dùng yêu cầu “nốt phải 2–5 cm” mới coi là nghi bệnh. Khi tiến triển, phần mô tổn thương có thể hoại tử, bong ra và để lại loét hoặc sẹo.
Một số bệnh da khác, côn trùng đốt hoặc phản ứng sau tiêm có thể gây hình ảnh tương tự. Cần khám, xem lịch sử đàn và lấy mẫu xét nghiệm khi được chỉ định. Nhân viên không tự cắt nốt gửi mẫu bằng dụng cụ dùng chung giữa các bò.[2]
2. Côn trùng hút máu và việc di chuyển đàn đều cần chú ý
Virus LSD thuộc nhóm Capripoxvirus. Lây truyền được cho là chủ yếu qua các động vật chân đốt hút máu, trong đó có ruồi đốt, muỗi và ve. Mức đóng góp của từng đường lây còn phụ thuộc hoàn cảnh; không nên mô tả tiếp xúc trực tiếp là đường chính đã được xác nhận cho mọi ổ dịch.[1]
Đưa bò đang nhiễm sang nơi khác có thể làm bệnh lan xa. Vì thế, ngừng luân chuyển con nghi bệnh quan trọng không kém việc phun côn trùng. Một chuồng trông sạch vẫn có thể nhận nguy cơ nếu nhập bò không kiểm tra hoặc dùng chung dụng cụ bị nhiễm bẩn.
Người vào chăm sóc cần được phân công để hạn chế đi qua nhiều khu. Dụng cụ dùng cho con bệnh phải có cách làm sạch, xử lý phù hợp và không chuyển tùy tiện sang khu khỏe. Không dùng chung kim tiêm giữa các con.
3. Việc cần làm khi phát hiện ca nghi ngờ
Ghi số tai, ngày xuất hiện dấu hiệu, nhiệt độ nếu đã đo đúng và những con tiếp xúc gần. Báo thú y địa phương, làm theo hướng dẫn kiểm tra và phòng chống dịch. Tài liệu của Trung tâm Khuyến nông Quốc gia cũng nhấn mạnh việc báo ngay khi phát hiện dịch và chấp hành hướng dẫn cơ quan thú y.[3]
Tách nhóm nghi bệnh theo điều kiện trại và yêu cầu chuyên môn. Không xua cả đàn qua đường đi chung chỉ để có một ô cách ly đẹp hơn. Bố trí chăm sóc, nước và thức ăn để tránh tạo thêm stress hoặc làm bò yếu đi xa.
Giữ danh sách bò nhập, xuất, người và xe ra vào gần đây. Thông tin này giúp truy tìm nguy cơ. Không tự công bố hết bệnh hoặc mở bán lại chỉ vì vài con đã khô nốt; việc giải quyết ổ bệnh phải theo đánh giá và hướng dẫn có thẩm quyền.
4. Vaccine dùng để phòng, không thay điều trị
Tiêm phòng bằng vaccine chất lượng phù hợp là thành phần quan trọng trong kiểm soát LSD. Hiệu quả ở đàn còn phụ thuộc mức bao phủ, thời gian tạo miễn dịch, bảo quản và việc phối hợp các biện pháp khác.[1]
Không có bảo đảm bò vừa tiêm đã được bảo vệ ngay. Con đang ủ bệnh có thể bộc lộ dấu hiệu sau ngày tiêm; điều này cần được đánh giá, không tự kết luận vaccine làm phát sinh toàn bộ bệnh hoặc tiếp tục tiêm thêm liều để chữa.
Dùng sản phẩm được phép, theo nhãn và chương trình thú y đang áp dụng tại địa phương. Không tự thay vaccine LSD bằng vaccine đậu dê với liều cao. Các vaccine cùng nhóm có thể có khác biệt về bằng chứng, hiệu lực và điều kiện sử dụng; việc lựa chọn phải thuộc chương trình chuyên môn.[4]
5. Tổ chức buổi tiêm để tránh sai sót
Lập danh sách mã bò, tuổi, lịch tiêm trước và tình trạng sức khỏe. Người phụ trách cần xác định con nào đủ điều kiện tiêm, con nào phải khám hoặc xử lý riêng. Không đưa bò sốt vào hàng chờ rồi mặc nhiên coi tiêm là điều trị.
Giữ vaccine đúng điều kiện nhiệt độ và tránh ánh sáng theo nhãn. Với loại cần pha, dùng đúng dung môi, thời gian sử dụng sau pha và cách xử lý phần còn thừa. Không áp dụng thời gian của một sản phẩm cho tất cả vaccine.
Ghi ngày, sản phẩm, số lô và người thực hiện. Theo dõi phản ứng sau tiêm và báo bất thường. Khi xuất hiện nốt hoặc sốt, cung cấp đầy đủ lịch tiêm cho thú y để hỗ trợ phân biệt nguyên nhân; không chỉ gửi ảnh nốt da.
6. Chăm sóc con bệnh nhằm giảm tổn thương và biến chứng
Hiện không có một thuốc điều trị đặc hiệu được dùng phổ biến để loại bỏ virus LSD khỏi mọi con bệnh. Chăm sóc hỗ trợ tập trung vào đau, sốt, khả năng ăn uống và biến chứng. Kháng sinh chỉ có vai trò với nhiễm khuẩn thứ phát khi được đánh giá cần thiết, không trực tiếp diệt virus.[5]
Bố trí nơi khô, có bóng mát, đủ nước và thức ăn dễ tiếp cận. Bò đau chân hoặc phù không nên phải đi xa đến máng. Ghi những con giảm ăn mạnh, không uống, khó thở hoặc không đứng được để ưu tiên khám.
Chăm sóc vết loét theo hướng dẫn thú y; không tự cạy nốt, cắt vảy hoặc bôi hóa chất ăn mòn. Chất bẩn và vật liệu từ vết thương cần được quản lý để hạn chế phát tán. Với thuốc giảm đau, kháng viêm hoặc thuốc khác, lưu hồ sơ và thời gian ngừng sản phẩm.
7. Giảm côn trùng bằng nhiều việc phối hợp
Thu gom phân, giảm nước đọng, cải thiện thoát nước và quản lý vật liệu ẩm giúp hạn chế môi trường sinh sản của một số côn trùng. Tuy nhiên, chỉ phun thuốc một lần không thể bảo đảm cắt mọi đường lây.[5,6]
Chọn sản phẩm đúng đối tượng sử dụng. Thuốc dùng cho môi trường không mặc nhiên được phun lên bò, bầu vú hoặc thức ăn. Người pha phải hiểu liều nhãn, bảo hộ, khoảng cách xử lý và thời gian ngừng sữa, ngừng thịt nếu có.
Theo dõi côn trùng sau xử lý để xem có giảm thật không. Nếu vẫn nhiều, kiểm tra nguồn sinh sản, vị trí phun và cách dùng thay vì tăng nồng độ tùy ý. Phối hợp các hộ hoặc trại gần nhau theo hướng dẫn địa phương sẽ phù hợp hơn hành động rời rạc.
8. Theo dõi phục hồi và chuẩn bị cho lần phòng tiếp theo
Ghi khả năng ăn, uống, đi lại, tình trạng vết loét và sản lượng ở từng con. Khô nốt là một dấu hiệu tại da, chưa đủ để đánh giá toàn bộ sức khỏe hoặc điều kiện vận chuyển. Những con gầy, nhiễm khuẩn hoặc tổn thương chân cần kế hoạch chăm sóc tiếp.
LSD không được xem là bệnh lây sang người. Nhưng điều đó không đồng nghĩa được tự do bán bò bệnh hay sữa của con đang điều trị; các yêu cầu kiểm soát dịch, vệ sinh thực phẩm và tồn dư vẫn phải được thực hiện.[1]
Sau đợt bệnh, rà lại hồ sơ tiêm, nguồn nhập đàn, thời gian báo ca đầu và việc kiểm soát côn trùng. Đặt lịch kiểm tra và tiêm nhắc theo sản phẩm cùng chương trình địa phương. Một kế hoạch có người chịu trách nhiệm giúp giảm nguy cơ bỏ sót hơn lời nhắc chung “năm nào cũng tiêm”.
Tài liệu tham khảo
- WOAH: Viêm da nổi cục, đường lây và kiểm soát.
- Agriculture Victoria: Nhận diện, chẩn đoán phân biệt và lấy mẫu LSD.
- Trung tâm Khuyến nông Quốc gia: Kỹ thuật phòng, chống bệnh viêm da nổi cục trên trâu, bò.
- WOAH: Tài liệu kỹ thuật về bệnh và vaccine LSD.
- FAO: Khung kế hoạch ứng phó LSD, chăm sóc và kiểm soát vector.
- Australian Department of Agriculture: Hướng dẫn quản lý vector truyền LSD.
Bài mới nhất
Đang tải bài mới...
0 nhận xét:
Đăng nhận xét